Azərbaycanın hazırkı dövrdə iqtisadi potensialının toplanması və strateji mövqeyi regional liderliyin möhkəmləndirilməsi üçün əvvəllər görünməmiş imkanlar açan inkişafının həlledici mərhələsindədir. 2025-ci il avqustun 8-də TRIPP proqramı (Trump Route for International Peace and Prosperity) çərçivəsində Birləşmiş Ştatların vasitəçiliyi ilə Ermənistanla imzalanan sülh sazişi Cənubi Qafqaz tarixində yeni səhifə açmış, beynəlxalq investisiyaların və korporativ genişlənmənin kütləvi axını üçün şərait yaratmışdır. Azərbaycanın əvvəllər görünməmiş transformasiya dövrü keçirməsi onu Avrasiya məkanında əsas oyunçulardan birinə çevirir. Ölkə iqtisadiyyatın diversifikasiyası strategiyasını inamla həyata keçirir, xarici investisiyaları cəlb edir və Mərkəzi Asiya dövlətləri və Fars Körfəzi ölkələri ilə regional əlaqələri möhkəmlədir.

"Trampın öz adını verdiyi layihə mütləq reallaşdırılacaq"

Bu baxımdan müasir şəraitdə Azərbaycanın rəqabət üstünlüklərini müəyyən edən əsas amillərdən biri nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı və yeni logistika marşrutlarının yaradılmasıdır. Ermənistan ərazisi ilə Azərbaycanı Türkiyə ilə birləşdirən Zəngəzur dəhlizi regionda yükdaşımaların coğrafiyasını kökündən dəyişə biləcək potensial inqilabi layihədir. Tam həyata keçirilməsi halında bu dəhliz Azərbaycandan Aralıq dənizi limanlarına ən qısa yolu təmin edəcək, Avropa bazarlarına məhsulların çatdırılma vaxtını və dəyərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaqdır.

TRIPP proqramı və onu izləyən beynəlxalq korporasiyaların marağı qaçılmaz olaraq Qərb investisiya-maliyyə qurumlarının diqqətinə gətirib çıxaracaq ki, bu da potensial tərəfdaşlar və layihələr haqqında ətraflı məlumat tələb edəcəkdir. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması və TRIPP proqramı çərçivəsində Amerika vasitəçiliyi ilə sülh sazişinin imzalanması ilə region inkişafın yeni mərhələsinə qədəm qoyur ki, bu da beynəlxalq korporasiyaların kütləvi axını ilə xarakterizə olunur. Neft-qaz sənayesindən telekommunikasiyaya, pərakəndə satışdan maliyyə xidmətlərinə qədər müxtəlif sektorlardan olan ən böyük dünya şirkətləri Azərbaycan bazarına çıxmaq və regional layihələrdə iştirak etmək imkanlarını məqsədyönlü şəkildə öyrənməyə başlayırlar.
Azərbaycan ixracatçıları üçün yeni logistika imkanlarının açılması həm əvvəllər görünməmiş imkanlar, həm də yeni çətinliklər yaradır. Bir tərəfdən, nəqliyyat xərclərinin azalması Azərbaycan məhsullarının beynəlxalq bazarlarda rəqabətqabiliyyətini artırır, yeni alıcılara çıxış imkanı verir və tədarük həcminin artırılmasına imkan yaradır. Digər tərəfdən, digər ölkələrin rəqibləri də bu marşrutlardan istifadə etməyə çalışırlar ki, bu da nəqliyyat tutumları və bazar nişləri uğrunda rəqabəti gücləndirir. Bu şəraitdə logistika zəncirlərinin, rəqiblərin tarif siyasətinin, infrastrukturun buraxılış qabiliyyətinin və tənzimləyici baryerlərin dərin analizi ixrac əməliyyatlarının optimallaşdırılması üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan biznesi üçün belə struktur rəqiblərin monitorinqindən və bazar analizindən tutmuş investisiya risklərinin qiymətləndirilməsinə və potensial tərəfdaşların “Due Diligence”inə qədər geniş xidmətlər spektri təqdim etmək imkanına malikdir. Regiondakı tenderlər, dövlət satınalmaları və irimiqyaslı infrastruktur layihələri haqqında məlumat əldə etmək imkanı xüsusi dəyər daşıyır ki, bu da Azərbaycan şirkətlərinin yaranan imkanlara vaxtında reaksiya verməsinə imkan verəcəkdir.

Lakin iqtisadi təsirin sürətli artımı informasiya mühitinin mürəkkəbləşməsi ilə müşayiət olunur: Azərbaycan təşəbbüsləri ilə həm tamamlana, həm də rəqabət apara biləcək daha çox oyunçu meydana çıxır. Bu şəraitdə analiz və qərar qəbul etməyin ənənəvi metodları kifayət deyil — rəqabət mühiti, bazar meyilləri və siyasi risklər haqqında kəşfiyyat informasiyasının toplanması, emalı və interpretasiyası üzrə sistemli iş tələb olunur. Bu potensialın reallaşdırılması ənənəvi metodlarla təmin edilə bilməyəcək dərəcədə yeni səviyyədə informasiya təminatı tələb edir. Bu proses həmçinin qaçılmaz olaraq potensial tərəfdaşların, təchizatçıların və investisiya obyektlərinin kompleks yoxlanması (“Due Diligence”) xidmətlərinə tələbatın artması ilə müşayiət olunur.

Korporasiyaları izləyəcək Qərb maliyyə institutları üçün “Due Diligence” proseduru regionda layihələrin maliyyələşdirilməsi qərarlarının qəbulu üçün məcburi şərtə çevrilir. Banklar əməliyyat tərəfdaşlarının etibarlılığını, korporativ strukturların şəffaflığını, sanksiyaların olmamasını və reputasiya təhdidlərini yoxlamalı, beynəlxalq maliyyələşdirmə əldə etməyə çalışan yerli şirkətlər öz fəaliyyətləri, beneficial sahibləri və əməliyyatları haqqında ətraflı məlumat təqdim etməyə hazır olmalıdırlar. Lakin etiraf edilməlidir ki, Azərbaycan müəssisələrinin əksəriyyətinin bu tələbləri ödəmək üçün kifayət qədər analitik imkanları yoxdur. “Due Diligence”in peşəkar həyata keçirilməsi Qərb banklarına və korporasiyalarına yerli tərəfdaşlar haqqında obyektiv və təsdiq edilmiş məlumat təqdim etməklə bu prosesdə əvəzolunmaz halqa ola bilər.

“Due Diligence” logistika bazarının sistemli monitorinqini təmin etmək və ən effektiv marşrutlar və tərəfdaşlar seçimi üzrə tövsiyələr təqdim etmək imkanına malikdir. Rəqib daşıyıcıların qiymət siyasətinin təhlili, regionda infrastruktur layihələrinin izlənməsi, gömrük prosedurları və baryerlərin monitorinqi — bunların hamısı Azərbaycan ixracatçılarının öz əməliyyatlarını optimallaşdırmasına və TRIPP proqramı daxilində Zəngəzur marşrutu da daxil olmaqla yeni dəhlizlərin üstünlüklərindən maksimum yararlanmasına imkan verəcəkdir.

Bəs “Due Diligence” nədir?

"Due Diligence" (kompleks araşdırma) prosesi hər hansı bir investisiya, satınalma və ya biznes ortaqlığı başlamazdan əvvəl tərəflərin bir-birini və ya hədəf obyektlərini hərtərəfli yoxlamasıdır. “Due Diligence” müqavilə imzalanmazdan əvvəl potensial investisiya və ya tərəfdaşın maliyyə, hüquqi və əməliyyat vəziyyətini qiymətləndirmək üçün aparılan kompleks analizdir. Məqsəd "görünməyən" riskləri üzə çıxarmaq və qərarın düzgünlüyünü təsdiqləməkdir.

Əsas növlərinə aşağıdakılar aid edilir:

• Maliyyə (Financial Due Diligence): Şirkətin gəlirləri, xərcləri, borc öhdəlikləri və pul axını yoxlanılır. Keçmiş maliyyə hesabatlarının dürüstlüyü analiz edilir.

• Hüquqi (Legal Due Diligence): Müqavilələr, lisenziyalar, davam edən məhkəmə işləri, əqli mülkiyyət hüquqları və nizamnamə sənədləri nəzərdən keçirilir.

• Vergi (Tax Due Diligence): Şirkətin vergi borclarının olub-olmaması və vergi qanunvericiliyinə uyğunluğu yoxlanılır.

• Əməliyyat (Operational Due Diligence): Biznes prosesləri, təchizat zənciri, texnoloji infrastruktur və işçi heyətinin effektivliyi qiymətləndirilir.

• Kommersiya (Market/Commercial Due Diligence): Bazar payı, rəqabət mühiti və gələcək böyümə potensialı analiz edilir.

“Due Diligence” nə üçün vacib sayılır?

• Qiymətin müəyyənləşdirilməsi: Araşdırma nəticəsində tapılan çatışmazlıqlar alış qiymətinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər.

• Risklərin azaldılması: Gizli borcların və ya hüquqi problemlərin qarşısını əvvəlcədən alır.

• Strateji uyğunluq: Alıcının bu investisiyadan gözləntilərinin reallığa uyğun olub-olmadığını göstərir.

Beləliklə, “Due Diligence” sadəcə bir yoxlama deyil, həm də uğurlu biznes sövdələşməsinin sığortasıdır. Bu prosesə cəlb olunan peşəkar komanda gələcəkdə yarana biləcək külli miqdarda zərərin qarşısını ala bilir. “Due Diligence” strateji analitika institutu/şirkəti olaraq yalnız “məsləhət” deyil, həm də maliyyəyə giriş baryerini aşağı salan infrastruktur rolunu oynayır: yerli layihələr üçün risk profilinin standartlaşdırılması, şəffaflığın yüksəldilməsi, investor suallarının proaktiv cavablandırılması və s. Azərbaycan biznesi üçün belə struktur rəqiblərin monitorinqindən və bazar analizindən tutmuş investisiya risklərinin qiymətləndirilməsinə və potensial tərəfdaşların “Due Diligence”-inə qədər geniş xidmətlər spektri təqdim etmək imkanına malikdir.

Regionda tenderlər, dövlət satınalmaları və irimiqyaslı infrastruktur layihələri haqqında məlumat əldə etmək imkanı xüsusi dəyər daşıyır ki, bu da Azərbaycan şirkətlərinin yaranan imkanlara vaxtında reaksiya verməsinə kömək edəcəkdir. Dövlət strukturları üçün belə bir şirkətin fəaliyyəti iqtisadi siyasətin formalaşdırılması və milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün əvəzolunmaz alət ola bilər. İnvestisiya axınlarının analizi, əmlak və torpaq əməliyyatlarının izlənməsi, xarici şirkətlərin fəaliyyətinin monitorinqi — bunların hamısı tənzimləmə və milli maraqların qorunması sahəsində əsaslı qərarların qəbul edilməsinə imkan verir. Bundan əlavə, müstəqil analitik strukturun mövcudluğu biznes mühitinin şəffaflığını artırır və investorların etimadını möhkəmləndirir ki, bu da investisiya iqliminə müsbət təsir göstərir.

Bu baxımdan “Due Diligence” üzrə ixtisaslaşmış şirkətin yaradılmasına sadəcə kommersiya layihəsi deyil, Azərbaycanın uzunmüddətli rəqabətqabiliyyətini təmin etmək üçün strateji investisiya kimi baxılmalıdır. Belə bir struktur vaxtında təhdidləri və imkanları aşkar etmək, logistika həllərini optimallaşdırmaq, tərəfdaşların və rəqiblərin hərəkətlərini proqnozlaşdırmaq və əsaslı xarici iqtisadi siyasət formalaşdırmaq imkanı verəcəkdir. Söhbət sadəcə kommersiya layihəsindən deyil, XXI əsrin çoxqütblü dünyasında Azərbaycanın davamlı inkişafı və rifahı üçün strateji investisiyadan gedir. Azərbaycan və Xəzər regionu üzrə ixtisaslaşan belə bir şirkətin fəaliyyəti qərar qəbuletmə infrastrukturunun əsas elementi olmaqla ölkəyə informasiya sahəsində rəqabət üstünlüyü təmin edəcək və iqtisadi inkişafın iddialı planlarının həyata keçirilməsinə kömək edəcəkdir.

Azərbaycan iqtisadiyyatının qeyri-neft sektoru üzrə sürətli inkişafı və xarici investisiyalar üçün cəlbedici məkana çevrilməsi prosesində “Due Diligence” standartları həlledici rol oynayır. Bu proses xüsusilə cənab Prezident İlham Əliyevin Davos Dünya İqtisadi Forumunda irəli sürdüyü qlobal iqtisadi təşəbbüslərin daxili icrası baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Cənab Prezidentin Davos çıxışları Azərbaycanın iqtisadi strategiyasının mərkəzində şəffaflığın, proqnozlaşdırıla bilən hüquqi mühitin və rəqabətqabiliyyətliliyin təsdiqidir. Dövlət başçısının vurğuladığı "açıq qapı" siyasəti xarici investorlar üçün təhlükəsiz liman vəd edir. Təsadüfi deyildir ki, Davos Dünya İqtisadi Forumu dünyanın ən böyük aktivləri idarə edən şirkətləri ilə Azərbaycan Respublikası arasında bir sıra strateji razılaşmalar üçün platforma oldu. BlackRock, Global Infrastructure Partners (GIP) və Brookfield Asset Management ilə ümumi potensial investisiya həcmi 2,9 milyard dollara qədər olan anlaşma memorandumlarının imzalanması Azərbaycanın qlobal investisiya arxitekturasına inteqrasiyasında keyfiyyətcə yeni mərhələni səciyyələndirir.

Prezidentin Davosda səsləndirdiyi fikirlər "Due Diligence" prosesinin Azərbaycana təsirini aşağıdakı istiqamətlərdə gücləndirir:

• Enerji Keçidi və Yaşıl İqtisadiyyat: Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolu artdıqca, layihələrin beynəlxalq audit və araşdırma standartlarına uyğunluğu daha da vacibləşir.

• Logistika və Orta Dəhliz: Azərbaycanın bir nəqliyyat qovşağı kimi təqdim edilməsi, tranzit yükdaşımalarında şəffaflıq "Due Diligence" prinsiplərinin tətbiqini tələb edir ki, bu da beynəlxalq operatorların ölkəmizə inamını artırır.

• Davos çərçivəsində Azərbaycan Dövlət Neft Fondu (SOFAZ) ilə dünyanın üç ən böyük infrastruktur aktivləri idarəedicisi arasında mövqelərin yaxınlaşması baş verdi — bazar iştirakçılarının bütün Cənubi Qafqaz üçün investisiya mühitində dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirdiyi hadisə.

• Xarici İnvestisiyaların Cəlbediciliyinin Artması. Cənab Prezidentin Davosda xarici şirkətlərlə keçirdiyi görüşlərdə əsas xətt Azərbaycanın artıq sadəcə xammal ixracatçısı deyil, həm də yüksək texnoloji və şəffaf idarəetməyə malik tərəfdaş olmasıdır. "Due Diligence" mədəniyyətinin yerli şirkətlərdə formalaşması, Davosda əldə olunan ilkin razılaşmaların real, irimiqyaslı investisiyalara çevrilməsini sürətləndirir.

• Korporativ İdarəetmədə "Ağarma" Prosesi. Prezident İlham Əliyevin "İqtisadiyyatın şəffaflaşdırılması kölgə iqtisadiyyatına qarşı ən güclü silahdır" tezisi "Due Diligence" fəlsəfəsi ilə tam üst-üstə düşür. Bu mexanizm şirkətlərin daxili idarəetmə sistemlərini müasirləşdirir, maliyyə hesabatlılığını beynəlxalq standartlara (IFRS) uyğunlaşdırır, vergi intizamını artıraraq dövlət büdcəsinin qeyri-neft gəlirlərini gücləndirir.

Nəticə:

Azərbaycanın 2022-2026-cı illər üzrə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyasına uyğun olaraq ölkədə rəqabətli biznes mühitinin formalaşdırılması prioritet istiqamət sayılır. Davos Forumunda dövlət başçısının təqdim etdiyi "Güclü Azərbaycan" modeli həm də hüquqi və maliyyə baxımından "təmiz" biznes subyektlərinin mövcudluğunu nəzərdə tutur. "Due Diligence"in bir norma halına gəlməsi Azərbaycanı regionda ən təhlükəsiz və proqnozlaşdırıla bilən "iqtisadi mərkəz" (hub) statusuna yüksəldir. Prezident İlham Əliyevin Davos platformasında dünyaya bəyan etdiyi iqtisadi islahatlar kursu, "Due Diligence" proseslərinin Azərbaycanda dərinləşməsi üçün ən yüksək səviyyədə siyasi iradənin olduğunu göstərir. Bu standartların tətbiqi Azərbaycanın həm yerli, həm də qlobal bazarlarda "şəffaflıq brendi" kimi tanınmasına və ölkə iqtisadiyyatının keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçməsinə birbaşa töhfə verəcəkdir.

Mirəli KAZIMOV,

Dövlət Vergi Xidmətinin Tədris Mərkəzinin rəis müavini,
hüquq elmləri doktoru