İqtisadiyyat nazirinin sabiq müşaviri Emil Məcidov iqtisadçı Fərhad Pərvizə verdiyi müsahibədə Azərbaycanın iqtisadi inkişaf modeli, kiçik biznesin rolu, vergi sisteminin sadələşdirilməsi, dövlət idarəçiliyində bürokratiya, süni intellektin iqtisadiyyata təsiri və manatın perspektivləri ilə bağlı fikirlərini bölüşüb.

KAMİL LƏTİFOV: "Uğurlu nəticələrimiz investorlar və tərəfdaş maliyyə institutları üçün yüksək etimad göstəricisidir" - MÜSAHİBƏ

FED.az həmin müsahibədən əsas məqamları təqdim edir:

Fərhad Pərvizi: Sualımı mümkün qədər siyasi baxımdan korrekt verməyə çalışacağam. Çünki siz vaxtilə cənab nazirlə birlikdə işləmisiniz.Bu yaxınlarda onun da müsahibəsi yayımlandı və o, Azərbaycan iqtisadiyyatının nailiyyətlərindən danışdı. Amma mahiyyət etibarilə baxanda, 2015-ci ildə manatın ikiqat devalvasiyasından sonra mən iqtisadçı kimi iqtisadi artım görmürəm. Digər tərəfdən, bəlkə də heç kimin iqtisadi artıma ehtiyacı yoxdur. Bəzən məndə belə fikir yaranır. Çünki Azərbaycanın iqtisadi dayanıqlığından danışanda həmişə iki arqument səslənir:– böyük valyuta ehtiyatlarımız var; dövlət borcumuz aşağıdır. Heç kim ÜDM-in nə qədər artdığı və ya digər iqtisadi göstəricilərlə maraqlanmır. Mən bilirəm ki, həmin dövrdə çoxlu beynəlxalq məsləhətçi cəlb etmişdik.

BCG, McKinsey və hətta Harvard Growth Lab Azərbaycan iqtisadiyyatını qiymətləndirmək üçün dəvət olunmuşdu.

Emil Məcidov: Bəli.

Fərhad Pərvizi: Onların sayı həqiqətən çox idi.

Harvardın hesabatına diqqət yetirsək, onlar iki əsas problemi ön plana çıxarırdılar. İqtisadi terminlərlə bunlar makrofiskal volatillik və koordinasiya çatışmazlığı adlanır. Bunu çox sadə izah etməyə çalışaq. Azərbaycan iqtisadiyyatı tamamilə dövlət büdcəsindən asılıdır. Büdcədə çox pul olanda iqtisadiyyat böyüyür. Büdcə xərcləri azaldıqda isə iqtisadiyyat zəifləyir. Ənənəvi keynsçi modeldə böhran zamanı dövlət xərcləri artırılmalıdır. Bizdə isə əksinədir. Böhran dövründə dövlət xərcləri azalır. Vəziyyət yaxşı olanda isə artır. Nəticədə iqtisadiyyat pro-siklik xarakter alır. Dünyada vəziyyət pisləşəndə bizdə də pisləşir. Dünyada vəziyyət yaxşılaşanda bizdə də yaxşılaşır. Koordinasiya problemi dedikdə isə nəzərdə tutulur ki, müxtəlif dövlət qurumları vahid strateji məqsədə doğru hərəkət etmir. Məsələn, Təhsil Nazirliyi əmək bazarına lazım olmayan mütəxəssislər hazırlaya bilər. Bu yaxınlarda oxudum ki, SOCAR hansısa universitetlə birlikdə biznes məktəbi açır və menecerlər hazırlayacaq. Bu ölkədə daha nə qədər menecment proqramı açmaq olar? Bəs kim elektrik, santexnik və ya kənd təsərrüfatı üzrə mütəxəssis hazırlayacaq?

Emil Məcidov: Buna dərhal cavab verim. Mən hesab edirəm ki, Xarici Dillər Universitetinin yerində, məsələn, elektriklər məktəbi olmalıdır. Hazırda həmin binada hələ də tərcüməçilər hazırlanır. Halbuki orada santexniklər və elektriklər yetişdirilsəydi, daha çox fayda verərdi. Amma düşünürəm ki, bu dəyişiklik gec-tez onsuz da baş verəcək.

Fərhad Pərvizi: Harvard hesabatını oxuyanda diqqətimi bir məqam çəkdi.

Abstraktda açıq şəkildə yazılır ki, Azərbaycanın iqtisadi inkişafının əsas istiqaməti diversifikasiya olmalıdır. Mən düşündüm ki, bunun üçün milyonlarla dollar ödəməyə ehtiyac yox idi. Mən də eyni sözü deyərdim. Bu onsuz da aydın məsələdir. Bəs iqtisadiyyat hansı istiqamətdə şaxələndirilməlidir?

Emil Məcidov: Trotskinin belə bir ifadəsi var idi: “Çox işləmək və yaxşı işləmək lazımdır.” Sovet dövründə bunu şüar kimi təqdim etməyə çalışırdı. Bilirsiniz, mən vaxtilə sistemin digər tərəfində çalışmışam.

Ona görə də sosial-iqtisadi blokda çalışan dövlət məmurlarına qarşı həmişə müəyyən empatiyam olacaq. Mən onların hansı çətinliklərlə üzləşdiyini bilirəm. Ona görə də onların bir hissəsini auditoriyaya izah etməyə çalışacağam. Əslində insanların çoxu bunları intuitiv olaraq onsuz da anlayır. Çünki dünyadakı bütün idarəetmə sistemləri mahiyyət etibarilə bir-birinə bənzəyir.

Siz dediniz ki, 2015-ci ildən sonra iqtisadiyyat müəyyən mənada ilişib qalıb.Bunun kifayət qədər sadə səbəbi var. 2015-ci ildə devalvasiyadan sonra biz austerity adlanan mərhələyə daxil olduq. Yəni dövlət xərclərinin optimallaşdırılması və büdcə qənaəti rejiminə keçdik. Əslində 2015-ci ildən bəri bu rejimdən çıxmamışıq. Bunu qəbul etmək lazımdır. Dövlət xərclərinin planlaşdırılması və büdcənin formalaşdırılması məntiqi 2015–2016-cı illərdə yaranıb və bu gün də həmin model işləyir. Bu yaxşıdır, yoxsa pis – artıq başqa sualdır. Bu modelin həm müsbət, həm də mənfi tərəfləri var. Ancaq hər uzunmüddətli proses kimi bunun da nəticələri olur. Həmin qənaət siyasəti iqtisadiyyatın daha da mərkəzləşməsinə gətirib çıxardı. Şirkətlər birləşdirildi. Daha sərt idarəetmə iyerarxiyaları yaradıldı. Dövlət şirkətləri tənzimləyici qurumlara daha sıx tabe edildi. Çoxlu yeni audit və monitorinq mexanizmləri tətbiq olundu. Əgər 2015-ci ildən əvvəl dövlət investisiyaları büdcə, əsaslı xərclər və tikinti layihələri vasitəsilə nisbətən rahat həyata keçirilirdisə, 2015-ci ildən sonra qaydalar əhəmiyyətli dərəcədə sərtləşdirildi. Bu isə həmin dövrün böhranına verilən tamamilə təbii reaksiya idi. Sizin pro-siklik iqtisadiyyat barədə fikriniz maraqlıdır. Məncə, burada müəyyən məntiq var. Amma sosial-iqtisadi blokun rəhbərliyi buna cavab olaraq məhz valyuta ehtiyatlarını əsas arqument kimi göstərərdi. Onlar deyərdilər ki, bu ehtiyatlar pro-siklik siyasətin mənfi təsirlərini kompensasiya etməyə imkan verir. Yəni kifayət qədər böyük ehtiyatlarımız yaranan problemləri həmin ilin özündə aradan qaldırmağa kömək edir. Bizdə ilin ortasında dövlət büdcəsinə yenidən baxılması artıq ənənəyə çevrilib.

Fərhad Pərvizi: Mənim problemim məhz sərt büdcə qənaəti siyasəti ilə bağlıdır. Dövlət xərclərinin azaldılması və nəzarətin sərtləşdirilməsi prinsip etibarilə mənə yaxındır. Mən Avstriya iqtisadi məktəbinin tərəfdarıyam. Kiçik dövlət və kiçik hökumət modelini sevirəm. Məsələn, Argentinada Prezident Miley nazirliklərin sayını təxminən yeddiyə endirdi.Amma bu siyasət yalnız qənaətlə məhdudlaşmamalıdır. O, eyni zamanda vergiləri azaldır və biznesə daha çox azadlıq verir ki, iqtisadi artım baş versin. Yəni dövlətin iqtisadiyyatda rolunu azaltmaq hesabına özəl sektor böyüyür. Azərbaycan isə bu modeli müşahidə etmir. Mənim bir nəzəriyyəm var. Düşünürəm ki, bu proses 2014-cü ildə, Rusiya Krımı işğal edəndə başladı. Mənə elə gəlir ki, məhz həmin vaxt dünya nizamının dəyişməsinin ilk siqnalı verildi. Azərbaycan hökumətinin strategiyası mənə müəyyən mənada “Berkshire Hathaway” şirkətini xatırladır. Onlar bazarın qeyri-müəyyən olduğunu görəndə nağd vəsaitə üstünlük verirlər. Məsələn, yüz milyardlarla dollar toplayırlar və investisiya etməyə tələsmirlər. Əvvəlcə dünyada nə baş verdiyini anlamaq istəyirlər. Məncə, dövlət də həmin vaxtdan etibarən eyni məntiqlə hərəkət edir. Onlar başa düşürlər ki, dünya böyük qeyri-müəyyənlik dövrünə daxil olub. Belə şəraitdə sürətli artımdansa, böyük ehtiyatlara sahib olmaq və ehtiyatla hərəkət etmək daha məqsədəuyğundur. Fond bazarı ilə müqayisə etsək, müxtəlif İT və süni intellekt şirkətləri meydana çıxır. Qiymətləndirməsi son dərəcə yüksək olan belə şirkətlərə sərmayə qoymaqdansa, vəsaiti illik 2–3% gəlirlə dövlət istiqrazlarında saxlamaq və hadisələrin necə inkişaf edəcəyini izləmək daha təhlükəsiz görünür.

Faktiki olaraq, 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsini gördük. Sonra İran, İsrail və ABŞ arasında vəziyyətin hələ də necə inkişaf etdiyini görürük. Belə təəssürat yaranır ki, son on ildə yaşanan bu böyük dəyişikliklərin hələ başlanğıc mərhələsindəyik. Dövlətin siyasəti isə, görünür, ilk növbədə daxili sabitliyi qorumağa yönəlib.

Məndə həmişə bir sual olub. Azərbaycanın iqtisadi tarixini öyrənəndə başa düşdüm ki, biz müəyyən mənada Trotskinin ideyalarının təsirini çox görürük. O, orta təbəqəni sevmirdi, çünki hesab edirdi ki, onlar sistem və ideologiya üçün problem yaradırlar. Onları “qulaq” adlandırırdı. Halbuki bunlar əslində kənd təsərrüfatı məhsullarının alqı-satqısı ilə məşğul olan orta sahibkarlar idi, vasitəçi funksiyasını yerinə yetirirdilər. Postsovet məkanında bunu tez-tez görürük. Dövlət quruculuğu ilə məşğulsan və uzunmüddətli layihən var. Eyni zamanda üç böyük gücün əhatəsindəsən. Bir tərəfdə Azərbaycanı özünün bir hissəsi hesab edən Rusiya var. Digər tərəfdə Türkiyə var – biz onları sevirik, amma hər halda kiçik qardaş kimi qəbul olunuruq. Bu tərəfdə isə İran var. O da Azərbaycanı müəyyən mənada Xəzər xaqanlığının varisi kimi görür. Həmin xaqanlıq yəhudi-müsəlman xüsusiyyətlərinə malik idi. Belə mürəkkəb geosiyasi şəraitdə hökumət qarşısında dövlətçiliyin qorunması ilə iqtisadiyyat arasında seçim yaranarsa, onlar dövlətçiliyi seçəcəklər. Kütləvi narazılıq ehtimalının yüksək olduğu hallarda da eyni yanaşma tətbiq olunacaq. Azərbaycan iqtisadiyyatının tarixini, Tağıyev, Muxtarov və digər azərbaycanlı milyonçuların fəaliyyətini öyrənəndə gördüm ki, onlar hətta Rusiya imperatoruna qarşı çox loyal idilər. Hətta Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Rusiya imperatoru qarşısında diz çökdüyü barədə məşhur tarix də var. Ancaq siyasi nəzarətlə yanaşı iqtisadi artıma da imkan verən ölkələr – məsələn, Özbəkistan və Qazaxıstan – var. Digər tərəfdən isə buna imkan verməyən ölkələr var: Rusiya, Türkiyə və İran. Onlar iqtisadiyyatı siyasi sabitlik naminə qurban verdilər. Bu ölkələrin hamısında xalqın hakimiyyətə qarşı çıxmaq təcrübəsi var. 1991-ci ili xatırlayırıq. Bəs bu, hazırda iqtisadiyyatın siyasi sabitlik naminə müəyyən qədər qurban verildiyini izah edə bilərmi?

Emil Məcidov: — Xeyr, mən düşünmürəm ki, iqtisadiyyat qurban verilir. Mən hesab edirəm ki, biz transformasiya prosesindəyik. Baxın, sizin düzgün qeyd etdiyiniz kimi, “neft keynsçiliyi” adlandırıla biləcək bir model var. Bu nə deməkdir? O deməkdir ki, neft və qaz ixracından gələn gəlirlər son 20 ildə iqtisadi artımın əsas impulsu kimi istifadə olunurdu. Bu pullar müxtəlif alətlər vasitəsilə iqtisadiyyata daxil olurdu. Bir tərəfdən vəsait iqtisadiyyata daxil olurdu, digər tərəfdən isə nəticədə iqtisadi artım əldə edilirdi. Ancaq iqtisadiyyat doyduqca, ora əlavə etdiyin hər yeni dolların təsiri azalır.

Məsələn, 2010-cu ildə tikinti vasitəsilə iqtisadiyyata daxil olan 1 milyard dollarla bugünkü 1 milyard dollar eyni effekt vermir. 2010-cu ildə həmin məbləğ bir çox göstəricilərin artımını təmin edirdi. Bu gün isə bəlkə nəsə cüzi dəyişər, bir neçə nəfər avtomobilini yeniləyər, amma ümumilikdə ciddi dəyişiklik baş verməz. Yəni bu impulsların təsiri azalıb. Əgər təsir azalıbsa, deməli, həmin vəsaitlərin iqtisadiyyata daxil olma mexanizmini yenidən nəzərdən keçirmək lazımdır.

İkinci məsələ isə odur ki, bizim neft-qaz gəlirlərimiz artıq artmır. Əksinə, layihələrin ikinci mərhələsində olduğumuz üçün azalır. Əsas hasilat aktivlərimizin böyük hissəsi artıq “mature” və ya “old assets” – yəni yetkin və ya köhnə aktivlər mərhələsindədir. Buna görə həmin yataqlarda hasilat azalır. Qiymətlər nisbətən sabit qaldığı halda bu o deməkdir ki, gəlirlər və ehtiyatlarla daha ehtiyatlı davranmaq lazımdır. Artıq iqtisadiyyata sadəcə böyük həcmdə vəsait tökmək olmaz. Kənd təsərrüfatından misal gətirsək, artıq sahəni su altında qoymaq yox, damcı suvarma üsuluna keçmək lazımdır ki, ağaclar böyüməyə davam etsin. Məncə, bugünkü iqtisadi modelin arxasında duran məntiq məhz budur. Mənim üçün bu tam aydındır. Ancaq hər məntiqin öz konteksti də var. Bizim idarəetmə bürokratik sistemimiz uzun illər ərzində məhz böyük həcmli investisiya axınlarının idarə olunmasına uyğun qurulub. Yəni yuxarıdan investisiya gəlir, yaxşı bürokrat isə onu səmərəli bölüşdürür, yönləndirir və sonra nəticələrə nəzarət edir. Bu model şəffaf və korrupsiyasız olsa belə, yüksək xərclər tələb edir.  Çünki nəzarət, audit, monitorinq və daimi yoxlamalar lazımdır. Bütün bu nəzarət mexanizmləri əslində iqtisadi fəaliyyətin maya dəyərini artırır. Məhz buna görə dövlət şirkətləri nazirliklərin sərt nəzarəti altındadır. Onlar hesab edirlər ki, sui-istifadə halları məhz bu şirkətlərdə baş verə bilər. Buna görə də onları sıx nəzarətdə saxlamaq, hər səviyyədə yoxlama aparmaq, 15 arayış və 16 imza tələb etmək lazımdır. Belə fəaliyyət istər-istəməz iqtisadi fəaliyyətin xərclərini artırır. Bu isə iqtisadi artımı avtomatik olaraq ləngidir. Formula kifayət qədər sadədir. Bu gün bürokratiya xərcləri azaltmağa və iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətini artırmağa yönəlməlidir.

Fərhad Pərvizi: Nəyin naminə?

Emil Məcidov: Tamamilə doğrudur. Çünki sadəcə artım naminə artımın özü məqsəd deyil. Əslində bu, qlobal bir məsələdir. 2015-ci ildən etibarən dünyanın əksər ölkələri sürətli iqtisadi artım mərhələsindən yavaş artım mərhələsinə keçiblər. Bu baxımdan biz dünyadan ciddi şəkildə fərqlənmirik. İnkişaf etmiş Qərb ölkələrinin əksəriyyəti hazırda aşağı artım rejimindədir. Pandemiya dövründə isə onların iqtisadiyyatında ciddi geriləmələr baş verdi. Bərpa prosesi də tam deyil, yalnız qismən oldu. Bu mənada demək olar ki, dünya sürətli iqtisadi artım modelini itirib. Onların problemləri başqadır, bizimkilər isə fərqlidir. Qərbdə əsas problem böyük borc yükü və sağlam olmayan maliyyə sistemidir. Bankların xilas edilməsi (bailout) proqramlarının nəticələri həmin iqtisadiyyatlar üçün çox ağır oldu. Onlar bu nəticələrin öhdəsindən hələ də gələ bilməyiblər. Ən pisi isə odur ki, bunun necə həll ediləcəyinə dair aydın planları da yoxdur. Sanki ya möcüzə gözləyirlər, ya da sadəcə sonunu. Biz də aşağı artım mərhələsindəyik, amma səbəblərimiz başqadır. Buna daha çox fürsət kimi baxmaq lazımdır.

Bu müsahibəyə gələndə təxminən hansı sualları verəcəyinizi gözləyirdim. Biz əvvəlcədən müəyyən müzakirə aparmışdıq və oyunun qaydalarını razılaşdırmışdıq. Mən isə öz-özümə çox sadə bir fikir düşünürdüm…

Mən düşünürəm ki, cəmiyyətin intellektual elitasının necə düşündüyü və necə davrandığı ilə həmin cəmiyyətin uğur qazanmaq şansları arasında birbaşa əlaqə var. Hesab edirəm ki, biz auditoriyaya hər zaman nikbinlik aşılamalıyıq. Bu, müəyyən mənada bizim işimizdir. Mən yalan danışmaqdan, faktları saxtalaşdırmaqdan və ya mənasız sözlər deməkdən danışmıram. Mən perspektivləri göstərməkdən danışıram. Mən düşünürəm ki, bizim sistem qaçılmaz olaraq neft-qaz əsaslı keynsçi impulsların mənimsənilməsi modelindən səmərəlilik axtarışı modelinə keçəcək. Bu, demək olar ki, qaçılmazdır.

Səmərəlilik isə sistemdən lazımsız tənzimləmələrin çıxarılmasından keçir. Bizdə sadəcə lazım olmayan çoxlu sayda tənzimləmə mövcuddur. Həmçinin heç bir ehtiyac olmayan saysız-hesabsız arayışlar, sənədlər və imzalar var. Əvvəllər də bunlara ehtiyac yox idi, indi isə ümumiyyətlə yoxdur. Çünki artıq süni intellekt və müasir informasiya texnologiyaları bir çox prosesi onlarla dəfə sürətləndirə və sadələşdirə bilir. Yəni bu potensial mövcuddur. Bu problemi həll etmək üçün tam məntiqli yanaşmalar da var. İstəsək də, istəməsək də bizim iqtisadiyyat neft-qaz gəlirlərindən istifadə etməyə davam edəcək. Bu, iqtisadiyyatın DNT-sindədir. Sadəcə pul axınını dayandırmaq mümkün deyil. Belə olsa, iqtisadiyyat dayanacaq və bunun sosial, iqtisadi və digər mənfi nəticələri olacaq. Amma, məsələn, demək olar ki, büdcədən ayrılan bütün vəsaitlər üzrə sərt nəzarət mexanizmləri saxlanılsın. Lakin bazarın qalan hissəsində bütün lazımsız tənzimləmələr ləğv edilsin. Praktikada bunu həyata keçirmək çətin olacaq. Çünki eyni qaydalar hamıya şamil edilməlidir. Amma buna baxmayaraq, bu da mümkün yanaşmadır. Deyirsən ki, büdcədən ayrılan hər vəsait ciddi şəkildə yoxlanılmalıdır. Nəzarət üzərinə nəzarət, on səviyyəli yoxlama – problem yoxdur. Amma bu da ideal həll deyil. Çünki nəticədə dövlət üçün alınan malların və xidmətlərin qiyməti artır. Hər bir yoxlama son nəticədə dövlət satınalmalarının qiymətinə əlavə xərc kimi yansıyır. Amma açıq bazara aid olan bütün sahələrdə lazımsız tənzimləmələri aradan qaldırmaq olar. Mən hesab edirəm ki, bu, gec-tez məcburi şəkildə baş verəcək. Bəs niyə? Əsas sual budur. Mən də elə buna gəlmək istəyirəm. Məncə, bu məsələni iki hissəyə bölmək lazımdır. Hətta söhbətin əvvəlində toxunduğunuz siyasi konteksti də nəzərə alaraq. İqtisadi artım öz-özlüyündə sadəcə iqtisadi artımdır. Bu, sanki xəstənin çəkisini ölçmək kimidir. Xəstə gəlir, sən deyirsən ki, ÜDM-in bu qədərdir və filan faiz artıb. Amma ÜDM birtərəfli göstəricidir.

Fərhad Pərvizi: ÜDM ölkə daxilində istehsal olunan məhsul və xidmətlərin dəyərini göstərir.

Emil Məcidov: Yəni ÜDM-i ölçmək xəstənin çəkisini ölçməyə bənzəyir. Xəstənin çəkisi 5 kilo artıb.

Amma bu artım şişdən də ola bilər, piydən də, əzələdən də.  Ona görə də ÜDM sadəcə müəyyən istiqaməti göstərən göstəricidir.  ÜDM ilə insanların rifahı arasında əlaqə var. Amma bu əlaqə tam birbaşa deyil.

Fərhad Pərvizi: Məsələn, bir şəhəri bombalayıb yenidən tikə bilərsən və nəticədə ÜDM artacaq.

Emil Məcidov: Ona görə mən bu məsələni iki hissəyə ayırardım. Birinci hissə yoxsulluqla mübarizədir. Yəni cəmiyyətin böyük hissəsinin yoxsulluğa və ehtiyac içində yaşamağa düşməsinin qarşısını alan sistemin qurulması. İkinci hissə isə bunun güzgü əksi olan sərvətin yaradılmasıdır. Mən bu iki məsələni ayrı-ayrılıqda qiymətləndirərdim və hər biri üçün ayrıca strategiya hazırlayardım. Çünki bugünkü məntiqi davranış modeli ilk növbədə qənaətcil investisiya siyasəti tələb edir. İnvestisiyalara çox ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Mən hesab edirəm ki, bugünkü iqtisadiyyatı böhranlar və dövlət müdaxilələri prizmasından qiymətləndirmək lazımdır. Çünki xarici bazarlarda vəziyyət yaxşı heç nə vəd etmir. Əgər sənin ehtiyatın varsa, qarşıdakı bir neçə maneəni keçmək imkanın da var. Bir çox ölkələrin isə belə ehtiyatı yoxdur. Bəs ehtiyat nə üçündür? Əsas məqsəd odur ki, böhran zamanı insanların həyat səviyyəsi kəskin aşağı düşməsin. Hətta böhran dövründə də mağazalarda məhsul olmalıdır. Qiymətlər nəzarətdən çıxmamalıdır. Əməkhaqları ödənilməlidir. İnflyasiya insanların gəlirlərini sıfırlamamalıdır. İkinci məsələ isə sərvətin yaradılmasıdır. Məncə, cəmiyyətin iqtisadi artımın zəifləməsi ilə bağlı narazılığının əsas səbəbi sərvət toplamaq sürətinin azalmasıdır. Çünki mən Bakı küçələrində ac insan görmürəm. Vizual baxımdan yoxsulluğun səviyyəsi son 20 ildə çox ciddi şəkildə azalıb.

Fərhad Pərvizi: Bu, tam aydındır. Sadəcə postsovet ölkələrinin bir çoxu insanların yoxsulluqdan çıxarılması mərhələsində dayanıb. Onlar insanların yalnız əsas ehtiyaclarını – su, qida, yaşayış, təhlükəsizlik kimi məsələləri təmin edə bildiyi səviyyəyə çatdırıblar.

Emil Məcidov: Amma mən sərvətin yaradılmasını da vacib məqsəd hesab edirəm. Sadəcə bu iki məqsədi bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Fərhad Pərvizi: Yoxsulluqla müəyyən qədər mübarizə aparmışıq. Amma niyə Azərbaycanda hələ də median əməkhaqqı açıqlanmır. Mən bunu həqiqətən maraqlı hesab edirəm. Hazırda yalnız orta əməkhaqqı dərc olunur.

Emil Məcidov: Bilirsiniz, sosial şəbəkələrdə daim bir cədvəl paylaşılır. Orada göstərilir ki, Gürcüstanda 7% artım var, Ermənistanda 7% artım var, Azərbaycanda isə 0%.

Mən bunu mənə göndərən dostlarıma belə cavab verirəm. Deyirəm ki, baxın, mən Azərbaycanın kiçik sahibkarıyam, eyni zamanda müəyyən qədər Gürcüstanda da biznesim var. Mən Gürcüstana daim gedirəm. Ermənistanda isə olmamışam. Qismət olsa, nə vaxtsa gedərəm. Mənim fikrimcə, Gürcüstan Azərbaycandan daha kasıb ölkədir. Mən bunu Bakıda daha yaxşı binaların və ya daha bahalı avtomobillərin olmasına görə demirəm. Məncə, median gəlir baxımından Gürcüstan Azərbaycandan kasıbdır.

Fərhad Pərvizi: Bu barədə statistikaya baxmaq maraqlı olardı. Əgər Gürcüstan median göstəriciləri dərc edirsə. Mən bu mövzunu dərindən araşdırmamışam.

Emil Məcidov: Amma paytaxtdan kənarda da çox olmuş biri kimi – kiçik şəhərlərdə, böyük şəhərlərdə, kurortlarda və sənaye şəhərlərində – tam əminliklə deyə bilərəm ki, orta statistik azərbaycanlı orta statistik gürcüstandan daha yaxşı yaşayır.

Fərhad Pərvizi: Bu, əlbəttə, ciddi hipotezdir.

Emil Məcidov: Amma mənim müşahidəm budur. Bəs bu, iqtisadiyyatın strukturu baxımından nə deməkdir? Maraqlı sualdır. Mən düşünürdüm ki, son illərdə onların göstəriciləri niyə daha yaxşıdır? Yəqin ki, səbəb Gürcüstanda xidmət sektorunun iqtisadiyyatda daha böyük paya malik olmasıdır. Bu sektor ÜDM-in təxminən 70%-ni təşkil edir. Onlarda bank sektoru da daha böyükdür və banklarda əhəmiyyətli vəsait dövriyyəsi var.

Nəticədə adambaşına düşən nominal iqtisadi göstəricilər daha yüksək görünür. Amma sən adi gürcü ailəsinin evinə gedəndə, sürdüyü avtomobilə baxanda və ya restoranda ödədiyi hesabı görəndə mənə elə gəlir ki, azərbaycanlılar daha varlıdır. Bu mənim üçün kifayət qədər aydındır. Ermənistan barədə isə fikir bildirə bilmərəm, çünki orada olmamışam.

Fərhad Pərvizi: Mən hələ keçən ilin sonunda yeni maliyyə naziri Sahil Babayev təyin olunanda iqtisadi artımın zəifləyəcəyini gözləyirdim.

Onun qarşısına qoyulan strategiyanı və iqtisadiyyatın pro-siklik xarakterini nəzərə alanda aydın idi ki, dövlət xərclərinə nəzarətin sərtləşdirilməsi iqtisadi artımın zəifləməsinə, hətta mənfi göstəriciyə səbəb ola bilər. İqtisadiyyat naziri də bunu son müsahibəsində təsdiqlədi.

O bildirdi ki, komandanın formalaşdırılması və nəzarətin sərtləşdirilməsi üçün vaxt lazım idi. Məhz buna görə iri tikinti layihələri və müqavilələr sonrakı dövrə keçirildi. Nəticədə, çox güman ki, ilin ilk yarısını sıfır iqtisadi artımla başa vuracağıq. Bu normal prosesdir. Məni ÜDM göstəricisi narahat etmir. Məni ÜDM göstəricisi ümumiyyətlə narahat etmir. Məni narahat edən odur ki, biz 130 ölkə arasında İqtisadi Mürəkkəblik İndeksində 115-ci yeri tuturuq.

Biz “strateji mərc” adlanan kvadrantdayıq.

Emil Məcidov: Bu hansı reytinqdir?

Fərhad Pərvizi: İqtisadi Mürəkkəblik İndeksidir. Bu barədə Harvardın hesabatında da məlumat var. Onlar deyirlər ki, bizə uzun və riskli sıçrayışlar lazımdır. Yəni bu vəziyyətdən çıxmaq üçün çox sürətlə irəliləməliyik. Biz yavaş iqtisadi artıma imkan verə bilmərik. İllik 9–10% artım tempinə ehtiyacımız var. Bilirsinizmi, məni nə təəccübləndirdi?

Emil Məcidov: İcazə verin izah edim. Məhz bu kontekstdə mən yoxsulluqla mübarizəni sərvətin yaradılması məsələsindən ayırmağı təklif edirdim. Mən razıyam ki, risk etməliyik. Amma riski məhz sərvət yaratmaq istiqamətində etməliyik. Mən bunu həm də beynəlxalq ticarət və investisiya müstəvisində görürəm. XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində mövcud olan klassik Pax Americana dövründə Azərbaycan kimi kiçik dövlətlərin ciddi imkanları yox idi. Çünki seçimimiz belə idi: Ya suverenliyimizdən imtina edib Avropa İttifaqı kimi strukturlara inteqrasiyanın nəzəri imkanını qəbul etməli idik. Bunun əvəzində isə siyasi elitamız sıradan çıxarılacaq, sənayemizin böyük hissəsi məhv ediləcək və nəticədə yeni tip koloniyaya çevriləcəkdik. Şərqi Avropanın bəzi ölkələrində baş verənlər buna nümunədir. İndi onlar buna qarşı çıxmağa və vəziyyəti dəyişməyə çalışırlar. Bizim isə belə seçimimiz yox idi. Çünki bunun bir hissəsi Qarabağın birdəfəlik itirilməsi olardı. Bu, Qərb tərəfdaşlarımızın əsas şərtlərindən biri idi. Biz bunu qəbul etmədik. Başqa yol seçdik. Bunun müqabilində müəyyən siyasi və beynəlxalq qiymət ödədik. Amma mən düşünürəm ki, Azərbaycan xalqı bu qiyməti ödəməyə hazır idi. Və cəmiyyətin böyük hissəsi hesab edir ki, bu, düzgün seçim idi. Bu baxımdan məncə hər şey qaydasındadır.

Həmin seçim asan deyildi. Amma müəyyən mənada düzgün qərar idi. Sonra isə dünyanın əsas gücləri ilə uzunmüddətli qarşıdurma şəraitində yaşamalı olduq. ABŞ və Avropa bizi daim tənqid edir, müxtəlif nöqsanlar tapır, davranışımızı, demokratiya səviyyəmizi və digər məsələləri gündəmə gətirirdilər. Yəni daimi təzyiq mövcud idi. İndi isə vəziyyət dəyişib.

Pax Americana faktiki olaraq dağılıb. Biz bu xaotik okeanda üzən kiçik, lakin suveren dövlətlərdən biriyik.  Müəyyən mənada bəxtimiz gətirib. Belə dövlətlərin sayı çox deyil. Bu okeanda isə Hörmüz böhranı baş verir. Bu böhran göstərdi ki, Fars körfəzi ölkələri öz milli dövlətlərinin qurulmasında bir sıra ciddi səhvlərə yol veriblər və indi onları düzəltməli olacaqlar.

Bu böhran həm də göstərdi ki, Avropada dağıdıcı müharibə dörd ildən artıq davam edə bilir və onu dayandıracaq mexanizm yoxdur. Artıq demək olar ki, beşinci ilə keçirik. Üstəlik, qlobal ticarət sistemi də dağılmağa başlayır. Bir çox insanlar bunu dərk etmirlər.  Kimsə deyəndə ki, bazarı açaq və xarici investisiyalar gələcək, mən buna təəccüblənirəm. Əksər investisiya fondları, demək olar ki, bütün əsas Qərb fondları 2008-ci il böhranından sonra əvvəlki vəziyyətinə qayıtmayıb. XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində mövcud olan böyük beynəlxalq investisiya bazarı artıq yoxdur. Birbaşa xarici investisiyalar üçün əvvəlki şərait tükənib.

Əlbəttə, dövlət zəmanəti olan iri infrastruktur layihələri üçün maliyyə tapmaq mümkündür. Təbii ehtiyatların işlənməsi üçün də həmişə maliyyə tapılacaq. Amma XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində ölkələrin uğrunda rəqabət apardığı iri sənaye investisiyaları artıq yoxdur. Belə layihələrin axını sadəcə mövcud deyil. Qlobal ticarət sistemi artıq indi dağılmağa başlayıb. Məsələn, Trampın tətbiq etdiyi tariflər bunu açıq şəkildə göstərir. Ümumdünya Ticarət Təşkilatı (ÜTT) faktiki olaraq əvvəlki təsirini itirib. BMT sisteminin bir çox mexanizmləri də zəifləyir. Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, biz kiçik bir qayıqla açıq okeanda üzürük.

Fərhad Pərvizi: Amma kiçik qayıqların bir üstünlüyü var – onlar daha çevik manevr edə bilirlər.

Emil Məcidov: Mən də məhz bunu nəzərdə tuturam. Tarixdə kiçik xalqların və dövlətlərin böyük uğurlar qazandığı nümunələr var. Məsələn, hollandlar. Onlar mühəndislər xalqına çevrilərək hamıdan yaxşı gəmilər tikməyi bacardılar. Bu gəmilər kiçik və sürətli idi. Üstəlik, onlar hamıdan daha çox gəmi istehsal edə bilirdilər.

Bunun nəticəsində XV əsrdə böyük orduya və çoxsaylı əhaliyə malik olmadan dənizlərin əsas gücünə çevrildilər.  Onlar hərbi-ticarət şirkətləri yaratdılar. Məsələn, Hollandiya “Ost-Hind” şirkəti və digər oxşar qurumlar. Sonra bunları səhmdar şirkətlərinə çevirməyi bacardılar. Birgə səylərlə dünya boyunca üzür, hiylə, güc, pul, diplomatiya və ittifaqlardan istifadə edərək ticarət imtiyazları əldə edirdilər. Müxtəlif ölkələrdə ticarət məntəqələri qururdular. Onların bir hissəsini ingilislərə satır, bəzi yerlərdə portuqallarla rəqabət aparır, bəzi yerlərdə isə əməkdaşlıq edirdilər. Nəticəsini bu gün də Hollandiyada görmək mümkündür. Oraya gedəndə hiss edirsən ki, bu, mühəndislik və dənizçilik təfəkkürü üzərində qurulmuş bir xalqdır. Məhz buna görə də bu gün də rəqabət qabiliyyətini qoruyub saxlayır.

Fərhad Pərvizi: Bəs bu, Azərbaycan üçün nə ifadə edə bilər?

Emil Məcidov: Mən hesab edirəm ki, biz beynəlxalq ticarətin fəal iştirakçısına çevrilməliyik. Mən buna uzun illərdir inanıram. Bu fikrə ilk dəfə 1990-cı illərin sonunda Pekinə səfər edəndə gəlmişdim. Orada gördüm ki, Çinlə keçmiş SSRİ arasında aparılan kiçik həcmli ticarətin əhəmiyyətli hissəsinə azərbaycanlı sahibkarlar nəzarət edir. Onların çoxunun ali təhsili yoxdur. Qalstuk taxmırlar. Xarici dilləri də mükəmməl bilmirlər.

Fərhad Pərvizi: Amma mən şəxsən elə birini tanıyıram ki, illik dövriyyəsi 50 milyon dollardır.

Emil Məcidov: Məncə, bunlar Azərbaycanın neftdən sonrakı əsas resursudur. Bu insanları ön plana çıxarmaq lazımdır. Onlara göstərmək lazımdır ki, bu oyuna qoşulmağa dəyər.

Fərhad Pərvizi: Onlara sərvət yaratmaq imkanı verilməlidir.

Emil Məcidov: Bəs Trotskinin belə sahibkarların risk yaratdığı barədə fikirləri necə?– Baxın mənim fikrimcə, Britaniya imperiyası sərvətini belə formalaşdırmışdı. Kral özəl dəniz quldurlarına (flibustyerlərə) fəaliyyət lisenziyası verirdi. Onlar öz hesablarına gəmilər təchiz edir, dənizə çıxır və ispan gəmilərini qarət edirdilər. Bu, kobud nümunədir, amma mahiyyəti yaxşı izah edir. Əgər uğurlu olurdunsa və qızıl sandığı ilə geri qayıdırdın…Onu saraya aparırdın. Qənimətin yarısını tacın xəzinəsinə verirdin. Qalan yarısı isə Britaniya bankında sənin qanuni kapitalına çevrilirdi. Üstəlik, sənə zadəgan titulu, torpaq sahəsi verilirdi. Oğlun sarayda vəzifə alırdı. Sənə isə deyirdilər: “Afərin, get və tac naminə işləməyə davam et.”

Fərhad Pərvizi: Yeri gəlmişkən, mən monarxiya tərəfdarıyam və demokratiyanın tərəfdarı deyiləm.

Emil Məcidov: Uğurlu dövlətlər sadə və praqmatik qərarlarla qurulur. Davranış modeli mövcud reallıqlara uyğun olmalıdır. Mən hesab edirəm ki, biz yenidən “piratlar dünyasına” qayıtmışıq. Əlbəttə, mən heç kəsi dəniz qulduru olmağa çağırmıram. Amma görürəm ki, Azərbaycanın bəzi iri şirkətləri Afrikanın cənubunda biznes qurmağa çalışırlar. Mən onlardan soruşuram: “Sizin özəl hərbi şirkətiniz varmı?” Əgər yoxdursa, belə riskli bölgələrdə necə işləməyi planlaşdırırsınız? Məsələn, Cənub-Qərbi Afrikada qızıl mədəni işlətmək istəyirsinizsə, bunu necə edəcəksiniz?

Fərhad Pərvizi: Bu flibustyer nümunəsi mənə nazirin son müsahibəsini xatırlatdı.O dedi ki, güclü iqtisadiyyatın əsas göstəricisi topladığı vergilərin həcmi olduğunu düşünür. Yəni sahibkarlar sanki dövlətə vergi gətirən flibustyerlərdir.

Emil Məcidov: Mən bunu bir qədər fərqli izah edərdim. Düşünürəm ki, nazir əsasən iri dövlət müəssisələrini nəzərdə tuturdu, kiçik biznesi yox. Vaxtilə o mənə demişdi ki, kiçik müəssisələrin ödədiyi vergilər vergi sisteminin əsasını təşkil etməməlidir. Mən inanmıram ki, o, bu mövqeyini dəyişib. Ona görə hesab edirəm ki, sistem əhəmiyyətli müəssisələrin uğurunu ödədikləri birbaşa və dolayı vergilərlə ölçmək olar. Amma kiçik və orta biznesə münasibətdə mən bu yanaşmanı düzgün hesab etmirəm.

Fərhad Pərvizi: Yadımdadır, 2019-cu ildə İqtisadiyyat Nazirliyində “Uğur yolu” layihəsi keçirilirdi. Nazirlə görüş zamanı iştirakçılardan biri soruşdu: “Növbəti beş il üçün əsas prioritetiniz nədir?” Nazir cavab verdi: “Güclü kiçik və orta biznes.” Bu, gözəl səslənir. Amma mən həmişə insanları sözlərinə yox, əməllərinə görə qiymətləndirmişəm. Kiçik və orta bizneslə bağlı məni bir sual maraqlandırır.

Niyə Dövlət Vergi Xidmətinin açıq API sistemi yoxdur? Niyə sahibkar telefonda həm kassa aparatından, həm POS-terminaldan istifadə edə bilmir? Aylıq cəmi 5 manat ödəsin və rahat işləsin. 2017-ci ildən Vergi Xidməti nazirin kurasiyasına keçəndən bəri bu niyə edilməyib? Niyə vergi sisteminə açıq API çıxışı yaradılmayıb? Niyə Vergi Məcəlləsi sıfırdan yenidən yazılmayıb? Hazırkı məcəllə həddindən artıq mürəkkəbdir. Böyük biznes üçün bunu saxlamaq olar. Amma kiçik sahibkar niyə telefona tətbiq yükləyib rahat işləyə bilməsin?

Məsələn, “myGov” tətbiqində bu imkan olsun. Adam avtomobilinin yük yerini açsın, iki dəstə göyərti satsın, ödənişi telefonla qəbul etsin və bütün vergi uçotu avtomatik aparılsın. Mən buna görə məyus oluram. Çünki on ilə yaxındır ki, bu qədər sadə məsələ həll olunmayıb. Biz bu sistemi Qırğızıstanda tətbiq edəndə vergi xidmətini API-ni açmağa razı salmaq cəmi altı ay çəkdi. Postsovet məkanında, Türkmənistan istisna olmaqla, açıq API olmayan başqa ölkə tanımıram. Mişustin bir dəfə Forbes jurnalistinə telefonundan göstərirdi ki, dünən hansı oteldə nə qədər dəyərində qəhvə içdiyini sistemdə görə bilir. Rusiyada vergi idarəçiliyinin rəqəmsallaşdırılması istiqamətində çox ciddi iş görülüb.

Baxırsan və düşünürsən: “Niyə biz bunu etmirik?” Axı bu, sizin səlahiyyətinizdədir. Eynilə Sahil Babayev Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə gələndə pensiya təyinatını tam rəqəmsallaşdırdığı kimi. Əvvəllər 16 arayış lazım idi. İndi isə heç biri tələb olunmur. Əgər həqiqətən mikro və kiçik biznesi inkişaf etdirmək istəyirsinizsə, bunu etmək üçün kifayət qədər resursunuz var. Mən iri biznesdən danışmıram. Ola bilsin ki, iri bizneslə bağlı mənim bilmədiyim siyasi risklər var. Amma avtomobilinin baqajından göyərti satan adam niyə ayda 100 manat mühasibə pul ödəməlidir? Mən məhz bunu başa düşə bilmirəm.

Emil Məcidov: Bu suala birbaşa cavab verməyəcəyəm. Çünki müəyyən daxili məlumatlara malikəm. Qısaca deyə bilərəm ki, bunun texniki və texnoloji səbəbləri var. Bu, tarixi olaraq formalaşmış köhnə (legacy) sistemlə bağlı məsələdir. Dərin təfərrüatlara girmək istəmirəm.

Fərhad Pərvizi: Bəs iqtisadiyyatın sağlam olduğunu göstərən əsas göstərici nə olmalıdır? Bir-iki rəqəm desəniz, hansına baxıb “iqtisadiyyat yaxşı vəziyyətdədir” deyərdiniz?

Emil Məcidov: Mənim üçün əsas göstərici “manufacturing base”, yəni istehsal bazasıdır. Dünya parçalandıqca iqtisadiyyatın dayağı istehsal etdiyin məhsulların keyfiyyəti, dayanıqlılığı və müxtəlifliyi olur.

Fərhad Pərvizi: Deməli, ticarət istehsalla birlikdə inkişaf etməlidir?

Emil Məcidov: Mən həmişə baza ilə imkanları bir-birindən ayırmağa çalışıram. Yoxsulluğun azaldılması ilə sərvətin yaradılması əlaqəlidir, amma fərqli məsələlərdir. Əgər ölkədə varlı insanların sayı artırsa və varlanmaq imkanları genişlənirsə, bu, avtomatik olaraq əhalinin böyük hissəsini yoxsulluqdan çıxarır. Amma yenə də bunlar fərqli məqsədlərdir. Əgər dayanıqlı iqtisadiyyat istəyiriksə, indiki şəraitdə əsas prioritet başqa olmalıdır. İyirmi il əvvəl vəziyyət fərqli idi. O zaman ucuz və uzunmüddətli maliyyə vəsaiti cəlb etmək, Qərbin maliyyə bazarlarına inteqrasiya olmaq düzgün strategiya idi. Maliyyə institutlarını həmin bazarların tələblərinə uyğunlaşdırmaq, daha çox kapital cəlb edib onu iqtisadi artıma çevirmək lazım idi.

Bu gün isə mən hesab edirəm ki, düzgün strategiya iki sütun üzərində qurulmalıdır. Birincisi, güclü və keyfiyyətli istehsal bazası. Biz reindustrializasiya yoluna getməliyik. Mövcud imkanlardan istifadə etməli və yeni istehsal sahələri yaratmalıyıq. İkincisi isə ixracın keyfiyyətini artırmaqdır. Çünki iqtisadi inkişaf üçün başqa ciddi resurs mənbəyi yoxdur.

Fərhad Pərvizi: Amma bizim əmək intizamımız, istehsalat təhsilimiz və məhsuldarlığımız ciddi problemlərlə üzləşir. Sənaye zonalarında vergilər aşağıdır. Buna baxmayaraq rəqabət qabiliyyətimiz zəifdir. Hələ də hava limanına gedən yolu yaşlı qadınlar süpürür. Əmək məhsuldarlığı sahəsində demək olar ki, heç nə dəyişmir.

Emil Məcidov: Məncə, əmək məhsuldarlığı bu gün bütün dünyanın problemidir. Elə buna görə də insanları robotlarla əvəz etməyə çalışırlar. Hesab edirəm ki, son illərdə əmək məhsuldarlığı statistikası dünyanın bir çox yerində reallığı tam əks etdirmir. Mən məsələyə başqa tərəfdən baxardım. Məsələ yaşlı qadınların yolu süpürməsi deyil. Əsas məsələ odur ki, hazırda əmək məhsuldarlığının strukturu köklü şəkildə dəyişir. Bu dəyişiklik qaçılmazdır.

Mən süni intellekti “superməhsuldarlıq” yaradan alət kimi görürəm. Əgər ondan düzgün istifadə olunsa, insanlar çox yüksək məhsuldarlığa malik iş vahidlərinə çevrilə bilərlər. Çünki süni intellekt təkrarlanan, rutin və kommunikasiya ilə bağlı proseslərin böyük hissəsini avtomatlaşdırır. Əgər onu düzgün qurub ehtiyaclarına uyğunlaşdırsan, insanların əsas biznes proseslərinə sərf etdiyi yaradıcı enerjini azad edir. Bu, çox böyük imkandır. Mən hesab edirəm ki, düzgün strategiya seçən istənilən ölkə bu texnologiyanın köməyi ilə sıçrayış edə bilər. Mən bunu uşaqlarıma da izah edirəm. Deyirəm ki, Jül Verni oxusanız, orada tipik bir obraz var. Bu, “dəli professor” obrazıdır. Ümumiyyətlə, XIX əsr ədəbiyyatında tez-tez rast gəlinən arxetipdir.  Adətən bu, malikanəsinin zirzəmisində çalışan tənha aristokrat olur… O, çox güman ki, tənha bir aristokrat idi, öz malikanəsinin zirzəmisində qeyri-adi laboratoriya təcrübələri aparır və böyük ixtiralar edirdi. Müasir dövrdə buna “Rick and Morty” misal ola bilər. Bəli, məhz belə. Bu obraz XIX əsrdən gələn arxetipdir və əlbəttə ki, real insanlardan ilhamlanıb. Məsələn, heç kim dəqiq bilmir ki, Nyuton əsas qanunlarını necə kəşf etmişdi. O bunu gənc yaşında etmişdi və hələ böyük akademik sistemin bir hissəsi deyildi. Sonradan Britaniya Akademiyasının prezidenti oldu. O dövrdə bu mümkün idi. Çünki o zaman böyük kəşflər etmək daha asan idi. Kəşflərin mürəkkəblik həddi daha aşağı idi. Bəlkə də insanlar daha yaradıcı idilər. XX əsrin ikinci yarısına gəldikdə isə böyük elmi kəşflərin tempi kəskin şəkildə azaldı.

Bu gün elm dediyimiz sahələrin böyük hissəsi “Data Science” (Verilənlər elmi) adlanan istiqamətdir. Amma “Data Science” fundamental elm deyil. Bu, sadəcə metoddur. Marketinq termini kimi təqdim olunur, lakin özü ayrıca elm sahəsi deyil. O, sadəcə fizikaçıya, kimyaçıya, riyaziyyatçıya və ya mühəndisə öz işini daha səmərəli görməyə kömək edir.

Biz “Data Science”a, optimallaşdırmaya və informasiya texnologiyalarına yönəldik. Fundamental elmlər isə arxa plana keçdi. Məsələn, elektromobillər 100 il əvvəl icad olunmuşdu və 1920–1930-cu illərdə daxili yanma mühərrikləri ilə rəqabət aparırdı. Sonra müxtəlif səbəblərdən uduzdular və bazardan çıxdılar. İndi isə yenidən geri qayıdıblar. Əslində texnologiyanın özü ciddi dəyişməyib. Materiallar yaxşılaşıb, optimallaşdırma aparılıb, amma mühərrikin prinsipi eyni qalıb. XX əsrdə böyük ixtiraçı olmaq çox çətin idi. Bunun üçün ya böyük elmi institutda, ya da “Boeing” və ya “Rolls-Royce” kimi şirkətdə işləməli idin. Bu gün isə süni intellekt bizi yenidən fərdi böyük ixtiraların mümkün olduğu dövrə qaytarır. Xüsusilə gənclərin əlində artıq imkanları demək olar ki, məhdudiyyətsiz olan bir alət var. Yeganə məhdudiyyət insanın fantaziyası və özünə inamıdır.

Fərhad Pərvizi: Manatın devalvasiyası olacaqmı?

Emil Məcidov: Mən bunun üçün əsas görmürəm. Əlbəttə, neft qiymətləri və qlobal böhranlar ayrıca mövzudur. Amma daxili səbəblər baxımından devalvasiya üçün əsas yoxdur. Valyuta ehtiyatları böyükdür. Bazar da kiçik və sabitdir. Manata ciddi təzyiq yaranması üçün çox böyük sarsıntılar lazımdır.

Fərhad Pərvizi: Bu gün yenidən İqtisadiyyat Nazirliyinə qayıtsaydınız, ilk hansı iqtisadi aləti tətbiq edərdiniz?

Emil Məcidov: Bu, cavab verməkdən həmişə yayınmağa çalışdığım suallardandır. Başa düşürəm ki, podkast formatı sonda belə bir sual tələb edir. Ona görə də nəzakətli olub nəsə cavab vermək lazımdır, amma eyni zamanda tam cavab da verməmək.

Bəs hansı alət? Düşünürəm ki, prioritet olaraq kiçik biznesi seçərdim.

Fərhad Pərvizi: Onun üçün nə edərdiniz?

Emil Məcidov: Demək olar ki, bütün vergiləri ləğv edərdim.

Fərhad Pərvizi:  Bütün vergiləri?

Emil Məcidov: Bəli, əlbəttə. Sadəcə bir vahid, çox aşağı və son dərəcə sadə vergi qoyardım. İnsanları ümumiyyətlə vergi sistemindən kənarda saxlamaq olmaz. İnsanlar başa düşməlidirlər ki, iqtisadi dövriyyənin bir hissəsi qazandıqlarının müəyyən hissəsini sistemə geri qaytarmaqdır. Təhlükəsizlik və sabitliyin də öz qiyməti var. Bunu dərk etmək lazımdır. Düşünürəm ki, həqiqət elə bizim əcdadlarımızın çoxdan hesabladığı yerdədir. Mən dini insan olmasam da hesab edirəm ki, “onda bir” prinsipi ən doğru yanaşmadır. Bu prinsip həm xristianlıqda, həm də İslamda var. Qazancının onda birini ver və mürəkkəb düsturlar qurmağa ehtiyac qalmasın.

Fərhad Pərvizi:  Mən də əsasən eyni mövqedəyəm. Məndən bunu soruşanda deyirəm ki, ilk edəcəyim iş Vergi Məcəlləsini yenidən yazmaq və vergi sistemini tam rəqəmsallaşdırmaq olardı. Bu, əslində həmin quruma rəhbərlik edən şəxsin birbaşa səlahiyyətində olan məsələdir. Düşünmürəm ki, buna kimsə müqavimət göstərsin.

Emil Məcidov: Bilirsiniz, məsələ ondadır ki istənilən böyük bürokratik sistemin əsas instinkti özünü qorumaq və mövcud tarazlığı saxlamaqdır. Elə məsələ də bundadır. Siz özəl sektora, real iqtisadiyyata daha yaxın insansınız. Ona görə də siz hər şeyə səmərəlilik prizmasından baxırsınız. Səmərəsiz olan hər bir şey sizdə təbii narazılıq yaradır.Siz deyirsiniz: “Əgər bunu iki addımla etmək mümkündürsə, niyə beş addımla edək?” Bu, özəl sektor üçün tamamilə təbii yanaşmadır. Elə buna görə də özəl sektor dövlət sektorundan daha səmərəlidir. Dövlət sistemləri isə əlavə dəyər yaratmaq məntiqi ilə düşünmür.

Niyə? Çünki bu, onların işi deyil. Onların işi sistemi balansda saxlamaqdır. Və sistemin dayanıqlığını qorumaqdır. Bu, instinktdir. Bu instinkt heç vaxt yox olmayacaq. Bu, əslində çox sadə bir sualın cavabıdır.

Əgər Qərb cəmiyyətləri demokratikdir və seçki dövrləri ilə yaşayırsa, bəs son 70 ildə orada vergilər niyə dəfələrlə artıb? Məgər insanlar özləri vergilərin artırılmasına səs veriblər? Deməli, burada başqa bir mexanizm işləyir. Çox sadədir — özünü təkrar istehsal edən bürokratiya və özünü böyüdən sistemlər tədricən belə bir nəticə yaradır. Son vaxtlar mən özümü müəyyən mənada tetçerçi hesab etməyə başlamışam. Əslində, bayaq dediyim fikirlərin çoxu Böyük Britaniyada Marqaret Tetçerdən əvvəl və onun dövründə həyata keçirilən siyasətə bənzəyir. Eyni məntiq, öz xüsusiyyətləri ilə, Ronald Reyqanın dövründə də mövcud idi. Əsas ideya belə idi ki, iqtisadiyyat istehlakçı tərəfindən idarə olunan modeldən istehsalçı tərəfindən idarə olunan modelə keçməlidir. Yəni istehsal yönümlü iqtisadiyyat istehlak yönümlü iqtisadiyyatı əvəz etməlidir. Əgər sadə bir qanunauyğunluğa diqqət yetirsəniz… Marqaret Tetçer vəzifədən getdikdən sonra Böyük Britaniyada onu təxminən 15 il nifrətlə xatırlayırdılar. O, demək olar ki, şeytanlaşdırılmış siyasi fiqura çevrilmişdi.

Amma məhz onun həyata keçirdiyi islahatların nəticələri Böyük Britaniyaya sonrakı 25 il ərzində rifah qazandırdı. Sonradan isə həmin rifah tədricən yox oldu. Bu da Tetçerin tətbiq etdiyi prinsiplərdən imtina edildikdən və iqtisadi idarəetmənin əvvəlki modelinə qayıdıldıqdan sonra baş verdi. Əslində son 25-30 ildə dünyada əsasən sol iqtisadi ideyalar üstünlük təşkil edib. Ümid edirəm ki, indi dünya yenidən daha sağ yönümlü iqtisadi siyasətə doğru hərəkət edəcək. Amma bilirsiniz, sağa həddindən artıq meylin də öz fundamental riskləri var. Bu da həmişə yaxşı nəticə vermir.