ABŞ və İsrailin İrana hücumu nəticəsində başlayan və 30 gündür ki, davam edən müharibə regionun təkcə hərbi-iqtisadi vəziyyətinə deyil, ölkələrdəki siyasi proseslərə və qonşularla münasibətlərə də yenilik gətirib.
FED.az biznes və maliyyə xəbərləri portalı xəbər verir ki, müharibənin başladığı müddət ərzində iştirakçı ölkələrin xalqları da öz rəhbərliyinin fəaliyyətinə və ümumilikdə siyasi proseslərə yenidən baxmağa başlayıb. Əslinlə müharibənin məqsədlərindən biri İrandakı siyasi proseslərə təsir edib, mövcud hakimiyyəti devirmək idisə, qarşı tərəfdə - ABŞ İsraildə də hakimiyyətə münasibətdə yeniliklər var.
İsraillə ABŞ-ın İrana qarşı başladığı müharibə dörd həftədir ki, davam edir. Buun nə ilə bitəcəyini təxmin etmək üçün diqqətlər ABŞ Prezidenti Donald Trampın bəyanatlarına yönəlib. Lakin müharibə İsrailin baxış bucağından fərqli görünür: Baş nazir Benyamin Netanyahu onilliklərdir ki, İran təhdidi barədə xəbərdarlıq edir. İsraillilərin münaqişəyə baxışını anlamaq üçün ED.az biznes və maliyyə xəbərləri portalı "Bloomberg"ə istinadən Yaxın Şərq analitiki və RAND-ın İsrail siyasəti üzrə fəxri sədri Şira Efronun İran müharibəsi fonunda İsraildəki vəziyyət, İsrailin buna qədər də müharibə və işğal etdiyi Qəzza və Livandakı vəziyyət, həmçinin İsraildəki daxili siyasət, Netanyaxu hökumətinə münasibət və sair məsələlərlə bağlı müsahibəni təqdim edir. Təl-Əvivdə yaşayan Efron ictimai rəyi, İranla bağlı potensial yanlış hesablamaları, Livandakı müharibəni və İsraildə yaxınlaşan seçkilərdə nələrin risk altında olduğunu şərh etdi.
Evdən işləyirlər, amma «pulları çoxdur, müharibəyə davam gətirəcəklər» - Ərəb banklarının vəziyyəti açıqlandı
— Bu müharibənin ailə həyatınız üçün nə ifadə etdiyindən başlaya bilərikmi?
— İsrail və ABŞ-ı təcavüzkar kimi görən xarici auditoriya çox vaxt İsraildə insani ölçünün olduğunu unudur. Şəxsi səviyyədə biz yaxşıyıq, şükür. Evimizdə heç vaxt istifadə edəcəyimizi düşünmədiyimiz bir bomba sığınacağı var. [7 oktyabr 2023-cü ildən] bəri bu, evdə ən çox vaxt keçirilən otaq olub. Siren səslərindən əvvəl telefonlara insanın qulağını batıran bir qışqırıq səsi gəlir ki, mütləq oyanasınız. Təxminən altı-on dəqiqə sonra sirenələr gəlir. Hamımız sığınacağa düşürük. Haradasa bombaların partladığını eşidirsiniz. Uşaqlar deyir: "O, kasetli raketə bənzəyir" və ya "Bu, birbaşa zərbə səsidir" və ya "Bəlkə də Dəmir Qübbənin (Iron Dome) önləməsidir". Sonra çıxırıq. Həyatımıza davam etməyə çalışırıq. Daha az şanslı olan digər israillilər də var. Ölkə boyu tələfat və mülkiyyətə ziyan dəyib.
Londonda Avropa Bankında çalışan azərbaycanlı: Britaniyada hüquqşünas işləmək prosesi çox tələbkardır - MÜSAHİBƏ
— Həftələr keçdikcə bu müharibə ilə bağlı İsrail ictimai rəyinin dəyişib-dəyişmədiyini anlamağa kömək edin. Gördüyüm ən son sorğular müharibəyə təxminən 80% dəstək olduğunu göstərirdi. İctimai ovqatda hər hansı dəyişiklik hiss edirsinizmi?
— Eyni zamanda iki şey doğru ola bilər: Ekzistensial təhlükəni aradan qaldırmaq üçün bu müharibənin zəruriliyinə inam var — bu arqumentin əsaslılığını mübahisə edə bilərik. Lakin yorğunluq da var. İnsanlar uşaqlarla evdədirlər. Valideynlərin işə getməsi çox çətindir. COVID-i uşaqlarla keçirmiş hər kəs bunu anlayar. Bu, öz biznesi olanlara və ehtiyatda olan hər kəsə ağır zərbə vurur. İsrail [2023-cü ildən bəri] təxminən 900 gündür müharibə vəziyyətindədir. Mənim 800 gündür ehtiyatda olan dostlarım var.
Müharibənin öz məqsədinə çatacağına — İsrail nöqteyi-nəzərindən İran rejiminin devrilməsinə — inamda bəlkə də cüzi azalma var. "Deja vu" hissi yaşanır. Biz 2025-ci ilin iyununda eşitmişdik ki, İran təhdidi aradan qaldırılıb. ABŞ prezidenti İranın nüvə planını məhv etdiyini demişdi. Sual olunur: Gözləyin, əgər biz bunu yenicə etmişdiksə, necə olur ki, yenidən etməliyik? Söhbət təkcə İrandan getmir. Eşitmişdik ki, Hizbullah darmadağın edilib və arsenalını sıradan çıxarmışıq. Vədlər və bəyanatlar reallıqla üst-üstə düşmür, bu isə İsrail ictimaiyyətini məyus edir.
— İsraildə seçkilərin yaxınlaşması faktı Baş nazirin bu müharibəni başlatmaq hesablamasının bir hissəsidirmi?
— Bu ölkədə baş verən hər hansı bir şeyi siyasi motivlərdən ayırmaq çox çətindir. Netanyahu üçün İran qırx ildir ki, bir din kimidir. O, İslam Respublikasını vurmaq, yox etmək zərurətindən danışır. Apokaliptik terminlərdən istifadə edir. Onun nöqteyi-nəzərindən bu səmimidir. Lakin bu o demək deyil ki, onun milli maraq kimi gördüyü şey öz siyasi maraqları ilə üst-üstə düşmür. Bu müharibəni açmağın səbəbi — əvvəl iyunda, indi isə yenidən — operativ fürsət idi, lakin İsraildə belə bir hiss var ki, israilliləri bu daimi müharibə vəziyyətində saxlamaq həm də Baş nazirin siyasi məqsədlərinə xidmət edir. Müharibənin ortasında olanda seçkilərə getmək çox çətindir. Xüsusən də sorğular sizin yenidən qalib gəlməyəcəyinizi göstərirsə, bu, seçkiləri təxirə salmaq üçün yaxşı səbəbdir.
— Sizcə, bu hesablamanın bir hissəsi — seçkiləri gecikdirmək istəyi ola bilərmi?
— Bunu demək çətindir. 7 oktyabr — Holokostdan bəri yəhudilərin ən böyük qırğını baş verəndə İsraildə gözlənti belə idi ki, Baş nazir istefa verəcək və İsrail ictimaiyyətindən yenidən mandat istəyəcək. Bu baş vermədi. Bunun bəhanəsi isə bu idi: Biz müharibənin ortasında seçkilərə gedə bilmərik. Netanyahu bütün həyatı boyu özünü "Cənab Təhlükəsizlik" kimi təqdim edib. Müharibə vəziyyətində olmaq onu gücləndirə bilər, baxmayaraq ki, hələ sorğularda bunu görmürük.
— "New York Times" xəbər verir ki, Mossad rəhbəri Baş nazirin yanına bir planla gedib. O inanırdı ki, müharibə başladıqdan bir neçə gün sonra Mossad İran müxalifətini səfərbər edə biləcək — iğtişaşlar və rejimin süqutuna səbəb ola biləcək digər üsyan aktlarını alovlandıracaq. Mossad necə belə səhv edə bildi?
— Mən Mossad-ın həmin təqdimatını görməmişəm. Bəzi xəbərlər görürəm ki, Mossad bunun dərhal baş verəcəyini heç vaxt deməyib; sadəcə zərbələr tamamlandıqdan sonra, altı aydan bir ilə qədər müddətdə İran rejiminin süqut edəcəyini bildirib. İstər bu sızma ABŞ-dan gəlsin, istərsə də İDF-dən (İsrail Müdafiə Qüvvələri) — Mossadı "qatarın altına atmaq" istəyənlər arasında böyük rəqabət var. Mən həm İsrail, həm də ABŞ rəhbərliyindən bəzi iradə gözləyərdim ki, desinlər: "Yaxşı, bu bir ideya və bir variantdır, bəs işləməsə nə olacaq?". Siz qərarları rejimi devirmək üçün hipotetik əməliyyat planı üzərində qura bilməzsiniz. Qorxum odur ki, dünyada İsraili ABŞ-ı bu müharibəyə sürükləməkdə günahlandıran çox adam var. Bu hesabatlar yalnız həmin narrativi gücləndirir ki, bu da İsrail üçün çox-çox təhlükəlidir.
— Amerika ictimai rəyinə görə təhlükəlidir?
— İlk növbədə. Netanyahu beynəlxalq birliyi Pensilvaniya prospekti (Ağ Ev) ilə Kapitol təpəsi (Konqres) arasında görür. Digər ölkələrdəki ictimai rəy də vacibdir. İsrailin ən mühüm ticarət əlaqələri — investisiyalar, açıq səma, mədəni təşəbbüslər Avropa ilədir. İsrail akademiyası və R&D (tədqiqat və inkişaf) sektoru Avropa maliyyəsi olmadan yaşaya bilməz. Dünyanın nə düşündüyü vacibdir. Münasibətlər vacibdir.
— Tramp dayandırmaq qərarına gəlsə, nə baş verəcək?
— 12 günlük müharibə zamanı Prezident Tramp İsrailə yaşıl işıq yandırdı. İsrail səmanı təmizlədikdən və bütün işi gördükdən sonra ABŞ öz nəhəng imkanları ilə gəldi və oyun bitdi. Tramp Tehranı vurmaq üçün havada olan İsrail təyyarələrinə geri dönmək əmrini verdi. Bunu komanda mərkəzində olan insanlardan eşitmişəm. Sizin Hərbi Hava Qüvvələri rəhbəriniz var idi ki, bir telefonu ilə pilotlara, digəri ilə isə Baş nazirə birbaşa ABŞ prezidentindən gələn əmri ötürürdü. Burada gördüyümüz çox fərqli bir tərəfdaşlıqdır. Sizin CENTCOM-da (ABŞ Mərkəzi Komandanlığı) yerləşdirilmiş ikirəqəmli sayda, hətta yüksək səviyyəli İsrail Hərbi Hava Qüvvələri zabitləriniz var və əksinə, birlikdə işləyirlər. Lakin qərar qəbulu baxımından bir müdir var və bu müdir Prezident Trampdır. Bu çox aydındır — Prezident Tramp "bitirdik" dedikdə, İsrail də bitirəcək. İsrail bu nəticədən məyus ola bilər; saziş İsrailin üstünlük verdiyi bir şey deyil.
— Livanla — bu digər cəbhə ilə, o cümlədən quru qoşunları və körpülərin partladılması ilə bağlı nə baş verir? Maliyyə naziri Bezalel Smotriç deyir ki, Cənubi Livandakı Litani çayı iki ölkə arasında "yeni sərhəd" olmalıdır. Əgər bu baş verərsə, bu, mahiyyətcə yeni bir işğaldır.
— Bəli, tamamilə. Bu, yəqin ki, mümkün deyil, lakin mən ümid edərdim ki, İranla hər hansı bir razılaşma — əgər olacaqsa — Hizbullahı da əhatə edən daha geniş bir razılaşma olsun. ABŞ-ın diqqətinin hazırda orada olduğuna əmin deyiləm, lakin bu olmasa, indi çox ikincidərəcəli olan cəbhə — Livan, İsrailin daha dərindən qazılması ilə birincidərəcəli cəbhəyə çevrilə bilər. Biz hədəfli zərbələr görürük, lakin həm də İDF-nin Livan daxilində getdikcə daha çox mövqe tutduğunu və "de-fakto" bufer zonası yaratdığını görürük. Bu, hazırda işğal deyil, lakin diplomatik razılaşma olmasa, işğala çevrilə bilər. İsrailin Livandakı torpaqları işğal etmək üzrə uzun tarixi var və bu heç vaxt israillilərin istədiyi nəticəni verməyib. Mən bu cəhalətdən (folly) çox narahatam. Eyni şeyi təkrar-təkrar edib fərqli nəticələr gözləmək — mən İsrailin hazırkı kampaniyasını belə görürəm. Heç kim şübhə etmir ki, İsrailin şimalı sərhəddəki terror təşkilatı tərəfindən atəşə tutulmamalıdır və Livan dövləti bunu cilovlamaq üçün daha çox iş görməlidir. Lakin İsrailin Livanda tərəfdaşı var. Əgər İsrail Livanın bəzi hissələrini işğal edərsə, o, tərəfdaşını itirəcək.
— Siz deyirsiniz ki, terror təşkilatlarını tərksilah etmək siyasəti — hətta Qəzza, Həmas strategiyası belə işləməyib və işləməyəcək?
— İndi danışdığımız zaman — və bəlkə də müharibə dumanı altında — hər kim Qəzzanın harada olduğunu unutdu. Biz İsrail girovlarını evə qaytaran və fələstinlilərə bir qədər nəfəs almağa imkan verən atəşkəs imzalanmasından beş ay sonradır. İndi əhalinin çoxunun olduğu Qəzzanın yarısında "de-fakto" suveren hökumət olan Həmas var. İsrail digər yarısını işğal edib. İki il ərzində [İsrail] Həması kinetik olaraq tərksilah etməyə çalışdı və bu işləmədi. Bu, fələstinlilərin fələstinliləri tərksilah etdiyi siyasi bir hissə ilə gəlməlidir. Bu, Fələstin xalqının seçdiyi bir şey olmalıdır. Ümid edirəm ki, bu İran raundu bitdikdən sonra diqqətimizi bir çərçivənin mövcud olduğu Qəzzaya yönəldə bilərik. Onun elementlərini tənqid edə bilərik, lakin fürsət hələ də mövcuddur və biz bunu qaçırmamalıyıq, çünki əks halda İsrail Qəzzada döyüşə qayıdacaq. Bu, yaxın bir neçə ay ərzində baş verə bilər.
— İsraillilərlə fələstinlilər arasında baş verənlər çox faciəlidir. Hesab edirəm ki, İsrail üçün ekzistensial təhlükə budur. İsrail yəhudi demokratiyası olmalıdır və bizim təhlükəsizlik baxımından İsrailin nəzarət etdiyi ərazilərdə bunlar baş verir.
— Mən bu ikisini bir anlıq ayıracağam. Qəzzada ölənlərin sayı hələ də müzakirə olunur — rəqəmlər baxımından deyil, bunların nə qədərinin yaraqlı olduğu baxımından. Amma bu, israillilərin hissizləşdiyi bir şeydir. Uşaq uşaqdır. Onların terrorist uşaqları olmasının fərqi yoxdur. Bu onların günahı deyil. Mən inanmıram ki, İDF məqsədli şəkildə ayrı-seçkilik edərək öldürmə ilə məşğul olub — burada atəş açmaqla bağlı protokollar var. Lakin fakt budur ki, iki illik şəhər müharibəsi və əsgər həyatını fələstinli həyatından daha üstün tutmaq bu nəticəyə gətirib çıxarır. Humanitar yardımdan danışarkən insanların əzablarına qarşı hissizləşmək ideyası yəhudi dəyərlərinə ziddir. Əlbəttə ki, İsrail girovları var idi — və biz onların çəkdikləri əzabları təsəvvür belə edə bilmərik. [Lakin] 7 oktyabrdan sonra israillilər arasında fələstinlilərə qarşı heç bir empatiya və rəğbət yox idi. Heç nə 7 oktyabrı haqlı çıxarmırdı — amma 7 oktyabr da hər şeyi haqlı çıxara bilməzdi.
İordan çayının qərb sahili demək olar ki, ayrı bir ərazidir, baxmayaraq ki, bura da Fələstindir. 2017-ci ildə Smotriçin bir manifesti var idi ki, orada İsrailin bütün Qərb sahilini ilhaq edəcəyini və Fələstin əhalisini köçürəcəyini [deyirdi]. Müharibə dumanı altında o, öz vizyonunu həyata keçirir. Bizim əlimizdə olan ərazinin de-fakto ilhaqıdır — fələstinlilərin həyatını dözülməz etməkdir. Mən bunun hökumət tərəfindən dəstəkləndiyini demək istəmirəm, lakin Qərb sahilində yoxlanılmamış köçkün zorakılığı baş verir, Fələstinlilərin həyatına və dolanışığına tam etinasızlıq göstərilir.
— Sizcə, onun bəzi mövqeləri İsraildə daha çox "mainstream" (əsas axın) halına gəlməyibmi? Onun siyasi gələcəyinə nə olursa-olsun, bütövlükdə ictimaiyyət — təkcə 7 oktyabrdan bəri deyil, ondan əvvəl də — daha çox sağa sürüşməyibmi?
— Biz sağa doğru sürüşmə görürük. Məsələ o deyil ki, israillilər 6 oktyabr 2023-cü ildə iki dövlətli həllin astanasında idilər və 7 oktyabr bu mənzərəyə kölgə saldı. Biz bunun köklərini sülh prosesindən sonra gələn İkinci İntifadaya qədər izləyə bilərik. İsraillilər hiss etdilər ki, [o zamankı Baş nazir] Ehud Barak səmimi şəkildə sülh təklifi etdi [2000-ci ildə Yasir Ərafata]. [Lakin] şəhərlərin ortasında partlayan avtobuslar israilliləri belə düşünməyə vadar etdi: "Qarşı tərəfdə tərəfdaş yoxdur". Netanyahu bununla qidalandı.
7 oktyabrdan əvvəl uzun müddət israillilər ətrafda fələstinlilərin olduğunu belə xatırlamırdılar. Düşünün: Qəzza bir divarın arxasındadır. Çox israilli Qərb sahilinə getmir. Normal həyatınızı yaşayırsınız, özünüzü Avropanın bir hissəsi kimi aparırsınız, tez-tez ABŞ-a gedirsiniz. Partlayan bir texnologiya sektoru var. 7 oktyabr ən dəhşətli şəkildə göstərdi ki, qarşı tərəfdə aktorlar var. Bütün fələstinlilər israilliləri öldürmək istəmir — lakin İsrail təfəkküründə bu, bir narrativi bəslədi: "Qəzzada günahsız insan yoxdur. Əgər Qərb sahilindən çəkilsək, Qəzzada baş verənlər Təl-Əvivə daha yaxın bir yerdə baş verəcək. Biz onlara heç vaxt müstəqillik verə bilmərik. Heç vaxt geri çəkilə bilmərik". İsraillilərin başqa bir yolun olduğunu düşünməsi üçün bir az vaxt lazım olacaq, lakin mən ümid edirəm ki, həm də bu alternativ vizyonu təqdim edən bir liderlik olacaq. Faciələrdən biri odur ki, bu təkcə Netanyahu deyil — həm də müxalifət liderləridir. Siz fələstinlilərdən dinc şəkildə ayrılma vizyonunu eşitmirsiniz. Fələstinlilərin böyük əksəriyyəti səhər oyanıb yəhudiləri öldürmək istəmir. İsraillilər bunu eşitmirlər — və bunu liderlikdən eşitməlidirlər.
— 2028-ci ili düşünməyinizi xahiş edə bilərəmmi? Bu, İsrailin 80 illik yubiley ili olacaq. İlin sonuna qədər Ağ Evə yeni bir ABŞ prezidenti gələcək. Sizcə, o zaman İsrail və İsrail-ABŞ münasibətləri necə görünəcək?
— Mən optimist olmaq istəyirəm. Növbəti İsrail seçkilərinin nə qədər vacib olduğunu vurğulamaqdan yorulmuram. Dost qrupumuzda hələ də İsraildə qalan çox az adam — çünki son bir neçə ildə İsrail hökumətinin siyasətinin birbaşa nəticəsi olaraq çoxu ölkəni tərk edib — pasportlarını əllərində saxlayır və bu seçkilərə qədər qərar vermirlər. Əgər İsraildə ölkənin bütün mənfəətlərini görən, köçkün zorakılığına tamamilə son qoyan və İsrailin qonşuları, yəhudi icması və Avropa ilə münasibətlərini yaxşılaşdıran fərqli bir hökumət olarsa — mən inanıram ki, İsrail-ABŞ əlaqələri buna tab gətirə bilər.
