Azərbaycan əsilli rus şərqşünası və ekspert Ruslan Süleymanov 28 fevraldan bəri ABŞ və İsrail tərəfindən gündəlik hücumlara məruz qalan İranda dörd gün keçirib. Ali Lider Ayətullah Əli Xameneinin sui-qəsdindən sonra ölkədə internet faktiki olaraq bağlanıb və jurnalistlər yalnız dövlət təbliğatına etibar etməyə məcbur olublar.

Ruslan Süleymanov "The Insider" qəzetinə küçə fotosu üçün saxlanılması və ölkədəki vəziyyət barədə danışıb.

Süleymanov Xameneinin portretlərini çəkdiyinə görə İİKK zabitləri tərəfindən saxlanılıb.

İrana getmək asan deyildi.

Əvvəlcə turist kimi getməyi planlaşdırmışdım, çünki məni ora jurnalist kimi göndərməyə hazır olan redaksiyam yox idi. Müharibədən əvvəl viza almışdım və uçmağı planlaşdırmışdım, amma hava səyahətləri bağlandıqda, bu viza ilə quru yolu ilə girməyə icazə verilib-verilməyəcəyi ilə bağlı suallar yarandı. İstanbuldakı İran konsulluğunda mənə əcnəbilərin girişinin qadağan olduğunu dedilər, amma Azərbaycan vasitəsilə sınamağa qərar verdim. Orada təəccüblüdür ki, sadəcə mənə yeni viza verdilər. Sərhəddə hər iki tərəfdən uzun müsahibələr oldu və səfərimin məqsədini soruşdular. Dürüst cavab verdim: Hər şeyi öz gözlərimlə görmək və əlaqəni itirdiyim dostlar tapmaq istəyirdim. Nəhayət, bir neçə yoxlamadan sonra nəhayət məni içəri buraxdılar.

Mən Gilan, Ərdəbil, Şərqi Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan əyalətlərinin şimalına səfər etdim. Sərhəddə İranın daha dərin ərazilərinə getməməyim barədə qəti şəkildə məsləhət gördülər və Təbriz və Ərdəbildə yerli sakinlər hətta məni fikrimdən daşındırmağa çalışdılar. Orada hərbi əməliyyatlar gedirdi və İİKK hər yerdə idi, ona görə də taleyi daha çox sınamamaq qərarına gəldim.

Hərbi və ya dövlət obyektlərinin şəklini çəkməsəm, problemlərdən qaçacağımı düşünürdüm, amma bu, təhlükəli oldu. Bir dəfə Xameneinin portretlərini çəkdiyim üçün İİKK zabitləri tərəfindən saxlanıldım. Məsələ uzun və xoşagəlməz bir söhbətlə bitdi, amma başa düşdüm ki, kameramı heç çıxarmamaq daha yaxşıdır. Nəticədə, yalnız gözə çarpmayan yerlərdə nadir şəkillər çəkirdim və ya bayraq və ya muzeylər kimi mücərrəd əşyaların şəklini çəkirdim. Saxlanıldığım zaman İİKK zabitləri olduqca nəzakətli idilər, xüsusən də əgər onlarla dürüst ünsiyyət qurub kobudluq etmirsənsə. Yəqin ki, bir dostumla olmağım kömək etdi. Onlar israrla telefon qalereyamı onlara göstərməyimi və Xameneinin və oğlunun portretləri də daxil olmaqla, bəyənmədikləri hər şeyi silməyimi istədilər.

Təbrizdə tüstü var, Amerika və İsrail təyyarələri uçur, bombardman səsləri eşidilir.

Telefon xətti işləyir, amma yerli mobil telefon şəbəkəsi istisna olmaqla, demək olar ki, internet yoxdur. Otellər Wi-Fi parolları təqdim edir, lakin hələ də xidmət yoxdur. Yalnız hökumətlə əlaqəli məhdud sayda şəxsin, məsələn, xəbər agentliyi işçilərinin internetə çıxışı var - onların sözdə "ağ SIM kartları" var. Adi sakinlərin internetə çıxışı yoxdur və mən də eyni vəziyyətdə idim. Xarici SIM kartlar işləmir; yalnız yerli olanlar tələb olunur. Xaricilərə girişdən 72 saat sonra yalnız bir kart verilir, ona görə də ailəmə zəng etmək üçün sadəcə bir dostumun kartını borc aldım.

Təbriz tüstü ilə örtülmüşdür, Amerika və İsrail təyyarələri uçur və bombardman səsləri eşidilir. Bu, son dərəcə xoşagəlməz bir hissdir. Bəziləri hətta həkimə getməkdən qorxurlar, çünki zərbələr İİKK ilə əlaqəli ola biləcək mülki hədəfləri də hədəf alır. Çöldə ildırım kimi davamlı bir gurultu eşidilir.

Siren və ya sığınacaq yoxdur; hər kəs bacardığı qədər özünü xilas edir. Kütləvi panika və ya insanların sığınacaq axtardığını görməmişəm - çoxları buna öyrəşdiyini deyir. Əsas zərbələr fabriklərin və dövlət müəssisələrinin yerləşdiyi kənar ərazilərə dəyir, mərkəzi yaşayış məntəqələri isə daha az təsirlənir. Bununla belə, ətraf ərazilərdə dağılmış binaların olduğunu gördüm. Yerli sakinlərin sözlərinə görə, Təbrizdə təxminən 150-200 mülki şəxs həlak olub.

Danışdığım hər kəs İranın müttəfiqlərinin olmadığını dedi. Nə Rusiya, nə Çin, nə də Səudiyyə Ərəbistanı bu baxımdan ciddi qəbul edilmir.

Tehranda elektrik yoxdur və oradakı vəziyyət daha mürəkkəbdir. Təbriz və Ərdəbildə işlər daha asandır: mağazalar və restoranlar açıqdır. Geniş təhlükəsizlik tədbirlərinə baxmayaraq, insanlar gündəlik həyatlarını davam etdirməyə çalışırlar: bazarlara gedirlər, bayramlar üçün alış-veriş edirlər və bərbərlərə gedirlər. Lakin hökumət tərəfindən vətəndaşlar üçün heç bir xüsusi tədbir və ya narahatlıq hiss etmədim.

Dövlət qurumları məlumat yayımlayır və televiziya mövcuddur. Daxili internet də mövcuddur və İran veb saytlarına giriş mümkündür. İnsan qəzet aça və ya televizoru yandıra bilər və İran hakimiyyəti onlara lazım olan məlumatları onların vasitəsilə yayımlayır. Məsələn, onlar Trampın İran xəritəsinin dəyişdirilə biləcəyi və ya kürdlərə kömək edilməsi ilə bağlı açıqlamalarını fəal şəkildə yayımlayırlar - təbii ki, bu, iranlılar arasında müvafiq reaksiya doğurur. Xamenei və oğlu Müctəbanın portretləri hər yerdədir.

İranlılar danışmaqdan çəkinmirlər. Rusiyadan fərqli olaraq, burada insanlar küçələrdə və taksilərdə sərbəst ünsiyyət qurur, çox vaxt siyasi söhbətləri özləri başladırlar.

İctimaiyyətin əhval-ruhiyyəsi çox qarışıqdır. Çoxları, xüsusən də mülki hədəflərə edilən hücumlara görə, müharibəyə qarşı çıxır. Bəziləri ABŞ və İsrailin hərəkətləri ilə dəyişikliyə ümid edirlər, amma danışdığım insanlara görə, az həvəs var - amerikalılar bombalayır, lakin rejimə alternativ təklif etmirlər. Tramp etirazlar zamanı kömək vəd etdi, lakin heç nə etmədi və çoxlarını məyus etdi. Onun İranın xəritəsini yenidən çəkmək və kürd separatizmini dəstəkləmək barədə sözləri də adamları ondan uzaqlaşdırdı. Eyni zamanda, rejimin aktiv dəstək bazası var - əhalinin təxminən 10-15%-i - hökuməti, xüsusən də münaqişədə yaxınlarını itirənləri dəstəkləmək üçün səmimi olaraq küçələrə çıxır.

"Danışıqlarımda iştirak etdiyim hər kəs İranın müttəfiqlərinin olmadığını söylədi. Nə Rusiya, nə Çin, nə də Səudiyyə Ərəbistanı bu baxımdan ciddi qəbul edilmir. İran təkdir."