Yanteloven sosial davranış kodeksi fərdi nailiyyətlərə deyil, kollektiv uğurlara və ümumi rifaha üstünlük verilməsini təşviq edir. Bu anlayış Skandinaviya ölkələri – Danimarka, Norveç, İsveç, Finlandiya və İslandiyada geniş yayılmış əsas mədəni-fəlsəfi prinsiplərdən biridir. Yanteloveni anlamaq bu ölkələrin həm tarixini, həm də müasir mədəniyyətini anlamaq üçün vacibdir.
Sonrakı peşmançılıq: Rusiya Alyaskanı ABŞ-a necə satdı? – ƏMLAK TARİXİ
Yanteloven anlayışı ilk dəfə danimarkalı-norveçli yazıçı Aksel Sandemosenin 1933-cü ildə nəşr olunmuş “A Fugitive Crosses His Tracks” (“Qaçaq Öz İzlərini Keçir”) əsərində ifadə olunub.
ABŞ İranda "öz şahını" təyin edə bilərmi? 70 il əvvəl neftə görə etmişdilər - BİZNES TARİXİ
Müəllif romanda Yante adlı uydurma kiçik Danimarka şəhərinin hekayəsini danışır. Bu şəhərdə hər bir şəxsdən öz fərdi kimliyini qrupun maraqlarına tabe etdirməsi gözlənilir. Konsepsiyanı ilk dəfə o ifadə etsə də, müəllif iddia edir ki, bu düşüncə tərzi tarix boyu Skandinaviyanın kənd və şəhərlərində mövcud olmuşdur.
Jante Qanununun On Qaydası
Qayda 1. Özünü xüsusi biri hesab etmə.
Qayda 2. Özünü bizdən yaxşı hesab etmə.
Qayda 3. Özünü bizdən ağıllı hesab etmə.
Qayda 4. Özünü bizdən üstün görmə.
Qayda 5. Düşünmə ki, sən bizdən daha çox bilirsən.
Qayda 6. Düşünmə ki, sən bizdən daha vacibsən.
Qayda 7. Düşünmə ki, hər hansı bir işdə xüsusilə bacarıqlısan.
Qayda 8. Bizə gülmə.
Qayda 9. Düşünmə ki, kimsə səninlə xüsusi maraqlanır.
Qayda 10. Düşünmə ki, bizə öyrədə biləcəyin bir şey var.
Aksel Sandemose tərəfindən yazılmış bu on qayda davranış modelinin cəmiyyətin müxtəlif sahələrinə necə nüfuz etdiyini göstərən maraqlı nümunədir. Diqqət yetirsəniz, qaydalar birbaşa “sən”ə ünvanlanır və “biz” anlayışına istinad edir. Buradakı “biz” bütövlükdə cəmiyyəti və ya icmanı ifadə edir.
Yanteloven bu gün Skandinaviyada necə təzahür edir?
Fərdi uğurları nümayiş etdirməyə qarşı müəyyən ehtiyatlı münasibət bu gün də Skandinaviya mədəniyyətlərində geniş şəkildə müşahidə olunur. Həm beynəlxalq, həm də yerli mediada diqqət daha çox ayrı-ayrı insanlara deyil, bütövlükdə cəmiyyətin gücünə yönəlir.
Səhiyyə sistemi, sosial rifah, gender bərabərliyi, dizayn və hətta xoşbəxtlik səviyyəsi Skandinaviya ölkələrinin öz üstünlüklərindən danışarkən ön plana çıxardıqları mövzulardır. Diqqət mərkəzində adətən məşhur şəxslər və ya tanınmış simalar olmur.
Lakin kapitalist iqtisadi sistemdə istehsal vasitələrinə sahib olanlar uğurun əsas payını və tanınmasını da əldə edirlər. Skandinaviya ölkələrinin hamısı sosial rifah modelinə malik olsa da, onların iqtisadi sistemi kapitalizmə əsaslanır. Qlobal ticarətin genişlənməsi bu reallığı daha da gücləndirir.
Nəticədə, Skandinaviya ölkələrində insanlar həm maliyyə, həm də sosial baxımdan uğur qazanmağa təşviq edilirlər. Bununla yanaşı, həmin uğurları nümayiş etdirmək və özünü reklam etmək meylindən çəkinmək də mədəni norma olaraq qalır.
Carlsberg nümunəsi
Danimarkalıların Yanteloveni həm yaşatmasının, həm də onunla yumor etməsinin maraqlı nümunələrindən biri məşhur Carlsberg reklam kampaniyasıdır:
“Yəqin ki, dünyanın ən yaxşı pivəsi.”
Maraqlıdır ki, reklamda Danimarkanın ən məşhur aktyorlarından biri olan Mads Mikkelsen çəkilib. O, Kopenhagenin daş döşənmiş küçələrində velosiped sürərkən həm təvazökar, həm də qürurlu görünür. Bu, Yantelovenə xas olan özünü ön plana çıxarmamaq və eyni zamanda öz dəyərlərinə hörmətlə yanaşmaq xüsusiyyətlərinin birləşməsini nümayiş etdirir.
Reklam Danimarkanın ən yaxşı tərəflərini, o cümlədən Carlsberg pivəsini tanıtmağa çalışır. Lakin bunu edərkən tərifləri yumşaq şəkildə zəiflətməyi də unutmur. Reklamın sonunda ən diqqətçəkən məqam məhz “yəqin ki” (probably) sözünün işlədilməsidir.
Başqa sözlə, reklam “Bu, dünyanın ən yaxşı pivəsidir” demir. Əvəzində “Yəqin ki, dünyanın ən yaxşı pivəsidir” ifadəsini seçərək həm qürur hissini ifadə edir, həm də Yantelovenin tələb etdiyi təvazökarlığı qoruyub saxlayır.
Müəllif: Elvin Nəsibov
![“Özünü bizdən ağıllı hesab etmə” - [red]Yante Qanunu nədir?[/red] | FED.az](upload/news/2265368.jpg)
