Censen Huanq uşaqlıqda çətin tərbiyə olunan yeniyetmələr üçün internat məktəbində tualetləri təmizləyib. Böyüdükdən sonra isə Nvidia şirkətini təsis edib, az qala onu müflis edib və 63 yaşına qədər dünyanın əsas süni intellekt çipi təchizatçısına, eləcə də ən bahalı şirkətlərindən birinə çevirib.
Casus qalmaqalı nəticəsində “Nvidia”nın səhmləri ucuzlaşdı - YENİ QİYMƏT
FED.az xəbər verir ki, Nvidia-nın səhmlərinin cəmi 3,58%-nə sahib olmasına baxmayaraq, Huanq şirkətin idarəetməsini böyük ölçüdə öz üzərində cəmləşdirib. Təxminən 60 menecer birbaşa ona tabedir, onun mümkün varisi barədə isə indiyədək ciddi müzakirə aparılmayıb. Son illərdə Huanq Vaşinqtonda çip istehsalçılarının maraqlarını müdafiə edən əsas şəxslərdən biri olub və Çinə çip satmaq üçün icazələr əldə etməyə çalışıb. İndi isə ABŞ kəşfiyyatının Çin casusu hesab etdiyi qadınla münasibəti ətrafında yaranmış qalmaqal fonunda çox şey risk altındadır.
Huanq karyerasına internatda tualet, restoranda isə qab yumaqla başlayıb
Huanq 1963-cü ildə Tayvanda anadan olub, uşaqlığını Tayvan və Tailandda keçirib. 1973-cü ildə Tailandda diktaturaya qarşı tələbə üsyanı başlayanda valideynləri uşaqlarının Amerikada daha təhlükəsiz olacağına qərar verərək Censeni və qardaşını ABŞ-də yaşayan qohumlarının yanına göndəriblər. Beləliklə, onlar Kentukki ştatının şərqindəki dağlıq ərazidə yerləşən internat məktəbinə düşüblər. Həmin illərdə bu məktəbə pis davranışlarına görə yerli məktəblərdən xaric edilən uşaqlar göndərilirdi. İnternatda hər kəs işləməli idi və Huanqa tualetləri təmizləmək tapşırılmışdı.
Daha sonra ailə Oreqon ştatına köçüb. Yeniyetməlik illərində Huanq Denny’s restoranlar şəbəkəsində çalışıb. Özünün xatırladığına görə, burada qab yuyan, ofisiant köməkçisi və ofisiant kimi işləyib. O, 16 yaşında Oreqon Dövlət Universitetinin elektrotexnika fakültəsinə daxil olub. Birinci kursda laboratoriya işlərini birlikdə yerinə yetirdiyi tələbə Lori Mills olub. Beş il sonra onlar evləniblər. Huanq 1984-cü ildə universiteti bitirdikdən sonra AMD və LSI Logic şirkətlərində çalışıb. Paralel olaraq Stenford Universitetində magistratura təhsili alıb və 1992-ci ildə oranı bitirib. Nvidia-nın hazırda rəqabət apardığı AMD şirkətinin rəhbəri Liza Su onun uzaq qohumudur. Bunu həm Su özü, həm də Nvidia nümayəndəsi təsdiqləyib.
Nvidia necə yarandı və az qala müflis oldu?
Huanq Nvidia-nı yaratmaq ideyasını 1993-cü ildə iki mühəndis tanışı Kris Malaxovski və Kertis Priemlə birlikdə San-Xosedəki Denny’s restoranında müzakirə edib. İndi həmin masanın üzərində xatirə lövhəsi asılıb. Üç təsisçi adi fərdi kompüterlərin realistik üçölçülü qrafikanı göstərməsinə imkan verəcək çip hazırlamaq istəyirdi.
İlk böyük sifariş az qala şirkətin sonuncu layihəsinə çevriləcəkdi. Nvidia Sega-nın gələcək oyun konsolu üçün qrafik çip hazırlamağı öhdəsinə götürmüşdü, lakin layihəni başa çatdıra bilmədi. Bundan sonra Huanq Sega-nın yüksəkvəzifəli meneceri, sonradan şirkətin prezidenti olmuş Seyitiro İridziridən müqavilə üzrə qalan 5 milyon dolları Nvidia-ya investisiyaya çevirməyi xahiş etdi. Huanqın sonradan xatırladığına görə, o, bu pulların böyük ehtimalla itiriləcəyini də açıq şəkildə bildirmişdi. İridziri razılaşdı. 2026-cı ilin iyulunda Huanq ona təşəkkür etmək üçün xüsusi olaraq Tokioya səfər etdi.
Nvidia-nı 1997-ci ildə satışa çıxarılan RIVA 128 videokartı xilas etdi. Həmin vaxt şirkətin hesabında əməkdaşlara cəmi bir dəfə maaş ödəməyə kifayət edəcək qədər pul qalmışdı. The New Yorker jurnalının əməkdaşı Stiven Vittin yazdığına görə, o vaxtdan «Şirkətimiz müflis olmaqdan cəmi 30 gün uzaqdadır» ifadəsi Nvidia-nın qeyri-rəsmi şüarına çevrilib.
Oyun videokartları necə süni intellekt bumunun əsas məhsuluna çevrildi?
2006-cı ildə Nvidia CUDA platformasını təqdim etdi. Bu texnologiya videokartları yalnız qrafikanın emalı üçün deyil, müxtəlif hesablama əməliyyatları üçün də proqramlaşdırmağa imkan verdi. 2012-ci ildə Toronto Universitetinin tədqiqatçıları bu imkandan istifadə etdilər. Onların iki adi GTX 580 oyun videokartında öyrətdiyi AlexNet neyron şəbəkəsi ImageNet təsvir tanıma müsabiqəsində rəqiblərini böyük fərqlə geridə qoydu. 2016-cı ildə isə Huanq Nvidia-nın süni intellekt üçün ilk superkompüteri olan DGX-1-i şəxsən o dövrdə hələ qeyri-kommersiya laboratoriyası kimi fəaliyyət göstərən OpenAI-a apardı.
2022-ci ilin sonunda ChatGPT-nin istifadəyə verilməsindən sonra belə çiplərə tələb kəskin artdı. 2023-cü ilin yanvarında başa çatan maliyyə ilində Nvidia-nın gəliri 27 milyard dollar idi. Cəmi üç il ərzində bu göstərici səkkiz dəfə artaraq 215,9 milyard dollara çatdı. Təkcə 2026-cı ilin may-iyul aylarında şirkətin gəliri 96,2 milyard dollar təşkil edib. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 2,1 dəfə çoxdur. Həmin gəlirin 92%-i məlumat mərkəzləri üçün çiplərin payına düşüb. The New York Times-ın qiymətləndirməsinə görə, hazırda Nvidia iri süni intellekt layihələri üçün çip bazarının təxminən 90%-nə nəzarət edir. Oktyabrın əvvəlində şirkətin bazar kapitallaşması rekord 5,8 trilyon dollara yaxınlaşaraq dünyada ən yüksək göstəriciyə çatıb. Noyabrın 10-na isə Nvidia-nın kapitallaşması 4,3 trilyon dollara enib və Apple yenidən birinci yerə yüksəlib.
Nvidia qazandığı vəsaitin bir hissəsini öz müştərilərinə investisiya edir. Financial Times-ın hesablamalarına görə, 2025-ci il və 2026-cı ilin əvvəlində şirkət süni intellekt modeli tərtibatçılarından bulud operatorlarına qədər 145 şirkətə təxminən 90 milyard dollar yatırıb. Nvidia-nın OpenAI-a 100 milyard dollar investisiya qoymasının səbəbləri də ayrıca təhlil olunub. Maliyyə dəstəyi alan şirkətlər arasında Arkadi Volojun Nebius şirkəti də var. Bu şirkət əvvəllər Yandex-in ana şirkəti olub. 2026-cı ilin martında Nvidia Nebius-a 2 milyard dollar investisiya yatırıb və hazırda onun səhmlərinin 9,3%-nə sahibdir. Rusiya ilə müharibənin başlanmasından sonra Nvidia bu ölkənin bazarını tərk edib: əvvəlcə məhsul tədarükünü dayandırıb, 2022-ci ilin oktyabrında isə Moskvadakı ofisini bağlayaraq əməkdaşlarına başqa ölkələrə köçməyi təklif edib.
Huanq Nvidia-nı necə idarə edir?
«Mənim birbaşa tabeliyimdə 60 əməkdaş var və onlarla təkbətək görüşlər keçirmirəm, çünki bu, mümkün deyil», – deyə Huanq mart ayında Leks Fridmanın podkastında izah edib. Nvidia-da qərarlar ümumi iclaslarda müzakirə olunur. İşlərin vəziyyəti barədə hesabatlar əvəzinə əməkdaşlar hazırda üzərində çalışdıqları «beş əsas məsələ» haqqında qısa məktublar yazırlar. Huanqın sözlərinə görə, o, hər səhər təxminən yüz belə məktub oxuyur. İctimaiyyət onu daim dəri gödəkçə geyinən, sakit və xarizmatik rəhbər kimi tanıyır. Lakin 2025-ci ildə Huanq haqqında «The Thinking Machine» adlı bioqrafik kitab nəşr etdirən Stiven Vitt bildirir ki, onun xarakteri «dəhşətlidir» və o, əməkdaşını böyük auditoriya qarşısında sərt şəkildə danlaya bilər.
Bernstein analitiki Steysi Rasqon vəziyyəti daha qısa ifadə edir: «Censen Nvidia-dır. Nvidia isə Censendir». Huanqın müəyyən edilmiş varisi yoxdur və o özü də bunun düzgün yanaşma olduğunu düşünür. «Mən rəhbər varisliyinin planlaşdırılmasına inanmadığımla tanınıram», – deyə o, Fridmana bildirib və iş başında qəfil ölməyə ümid etdiyini əlavə edib. Semafor-un hesablamasına görə, Nvidia-nın son illik hesabatında «varislik» (succession) sözü bir dəfə də işlədilmir. Microsoft-un hesabatında isə bu sözə 25 dəfə rast gəlinir. Huanqın hər iki yetkin övladı, Medison və Spenser Nvidia-da çalışır. Lakin şirkət gələcək rəhbərliklə bağlı heç bir planını ictimaiyyətə açıqlamayıb.
Huanq Nvidia-nın səhmlərinin nisbətən kiçik hissəsinə, cəmi 3,58%-nə sahibdir. Bununla belə, Bloomberg onun sərvətini təxminən 150 milyard dollar qiymətləndirir. Meta-da Mark Zukerberqin malik olduğu kimi əlavə səs hüququ verən səhmlər Huanqda yoxdur. Buna görə də nəzəri baxımdan Direktorlar Şurası və ya səhmdarlar onu vəzifədən uzaqlaşdıra bilərlər.
Sənayenin əsas lobbiçisi
Bir müddət əvvələ qədər Çin Nvidia-nın əsas bazarlarından biri idi. Reuters-in məlumatlarına görə, 2025-ci ilin yanvarında başa çatan maliyyə ilində Çin bazarı şirkətə təxminən 17 milyard dollar gəlir gətirmişdi. Bu, ümumi gəlirin 13%-nə bərabər idi. Ən güclü süni intellekt çiplərinin Çinə satışı 2022-ci ildən qadağandır. Huanq bir neçə il ərzində Vaşinqtondan heç olmasa məhdudlaşdırılmış versiyaların satışına icazə almağa çalışıb. 2025-ci ilin aprelində Tramp administrasiyası hətta Çin bazarı üçün xüsusi hazırlanmış H20 çipinin satışını da qadağan etdi. Lakin Huanqın Trampla görüşlərindən sonra satışlara yenidən icazə verildi. Bunun müqabilində şirkət gəlirinin bir hissəsini dövlətə ödəməli idi. Tramp sonradan bildirib ki, əvvəlcə gəlirin 20%-ni tələb edib, lakin Huanq bu göstəricini 15%-ə endirməyə nail olub. 2025-ci ilin dekabrında Huanq daha güclü H200 çiplərinin də Çinə satışına icazə əldə edib. Bu dəfə dövlətə ödəniş 25% müəyyənləşdirilib.
Lakin həmin çiplərin alınmasını Çin şirkətlərinə artıq Pekin özü qadağan edib. Çin hakimiyyəti yerli çip istehsalçılarının inkişafına üstünlük verir. 2026-cı ilin mayında Tramp son anda Huanqı Si Cinpinlə sammitə özü ilə aparmağa dəvət edib. Air Force One təyyarəsi yanacaq doldurmaq üçün Alyaskada dayandığı zaman Huanqı da götürüb. Lakin Pekinin mövqeyini dəyişmək mümkün olmayıb. Sammitdən sonra Tramp etiraf edib ki, Çin öz çiplərini inkişaf etdirmək istədiyi üçün H200 alışlarına icazə verməmək qərarına gəlib. İkinci rübdə H200 çipləri Nvidia-nın məlumat mərkəzləri üzrə gəlirinin 1%-dən azını təşkil edib. Şirkət cari rüb üzrə proqnozunu isə ümumiyyətlə Çin bazarından gəlir gözləmədən hazırlayıb. Huanq hələ 2025-ci ilin oktyabrında şikayət edirdi: «Biz bazarın 95%-nə sahib olmaqdan sıfıra düşdük».
O, mövqeyini belə izah edir: əgər Çinin Amerika çiplərinə çıxışı bağlanarsa, Çin süni intellekt modelləri Huawei çiplərində işləyəcək və bu, ABŞ üçün əlverişsiz olacaq. «İki ayrı ekosistem yaratmaq son dərəcə axmaq addım olardı», – deyə Huanq aprel ayında Dvarkeş Patelin podkastında bildirib. Patel Çinin istənilən halda öz çiplərinə keçəcəyini söylədikdə isə Huanq belə cavab verib: «Siz səhər yuxudan uğursuz insan kimi oyanmış biri ilə danışmırsınız».
Bundan sonra nə olacaq?
Oktyabrın sonunda The New York Times məlumat yayıb ki, ABŞ kəşfiyyatı Huanqın tanışı Elis Huanqı Çin xüsusi xidmət orqanlarının agenti hesab edir. Onların soyadları eynidir. Elis Cənub-Şərqi Asiyada Nvidia çiplərinin ən böyük alıcılarından biri olan Sinqapurun Megaspeed şirkətində yüksəkvəzifəli menecer olub. ABŞ hakimiyyəti bu şirkətin ixrac qadağalarını pozub-pozmadığını araşdırırdı. Noyabrın 8-də Huanq əməkdaşlarına həyat yoldaşına xəyanət etdiyini etiraf edib. Bundan sonra Direktorlar Şurası müstəqil araşdırmanın başlandığını açıqlayıb. Kənar hüquqşünaslar xarici kəşfiyyat xidmətinin Huanqa çıxış əldə etməyə çalışıb-çalışmadığını müəyyənləşdirəcəklər. Bu hadisə ayrıca təhlil olunub.
Tramp hələlik Huanqı müdafiə edir. O bildirib ki, Huanqla danışıb və Nvidia rəhbəri ona casusluq fəaliyyətindən xəbərsiz olduğunu deyib. Bununla belə, Konqresdəki aparıcı respublikaçılar artıq hakimiyyət orqanlarından Huanqın əlaqələri barədə brifinq tələb ediblər. Demokratların aralıq seçkilərdə qələbəsindən sonra Konqresdə ixrac nəzarətinin sərtləşdirilməsi də müzakirə olunur. Səhmdarlar şirkətə və Huanqın özünə qarşı kollektiv iddia qaldırıblar. Melius Research analitikləri isə müştərilərinə etiraf ediblər ki, Huanqın ən azı daha on il Nvidia-ya rəhbərlik edəcəyini gözləyirdilər. Noyabrın 17-də Nvidia qalmaqaldan sonra ilk dəfə rüblük maliyyə hesabatını açıqlayacaq. Şirkətin öz proqnozuna görə, gəlir 108 milyard dollar təşkil etməlidir.
Huanq 33 il ərzində əsas qərarları şəxsən qəbul etdiyi bir şirkət qurub. Direktorlar Şurası isə indiyədək Nvidia-nı onun bir gün şirkətdə olmayacağı vəziyyətə hazırlamayıb. Qalmaqal hələlik Nvidia çiplərinə tələbi təhdid etmir. Şirkət onsuz da proqnozlarını Çin bazarını nəzərə almadan hazırlayır. Risk altında olan başqa məsələdir: Huanqın Vaşinqtondakı nüfuzu. Məhz bu nüfuz sayəsində Nvidia ixrac qadağalarından istisnalar əldə edə bilirdi. Hətta Huanq vəzifəsini qorusa belə, münasibətdə olduğu qadının Çin üçün casusluqda şübhəli bilinməsi fonunda yeni istisnalar əldə etmək onun üçün daha çətin olacaq.
