Qlobal iqtisadiyyat - inamsızlıq, texnoloji pozuntular və geosiyasi gərginliyin yaratdığı qarışıq bir mərhələyə qədəm qoyur.
FED.az biznes və maliyyə xəbərləri portalı xəbər verir ki, Dünya İqtisadi Forumu (WEF) 2026-cı il üçün Qlobal Risklər Hesabatını açıqlayıb. Hesabat 1300-dən çox dünya liderinin iştirak etdiyi illik sorğu və risk mütəxəssisləri ilə məsləhətləşmələrə əsasən hazırlanıb. Bu sənəd 19-23 yanvar tarixlərində İsveçrədə keçirilən ənənəvi Davos İqtisadi Forumunda müzakirə olunacaq.
Rəqabət dövrü
• WEF ekspertləri qeyd edirlər ki, əməkdaşlıq və etimad əvəzinə qarşıdurma ilə xarakterizə olunan çoxqütblü bir dünya yaranmağa davam edir.
• Qeyri-müəyyənlik yaxın gələcəkdə əsas mövzu olaraq qalacaq. Respondentlərin təxminən 50%-i növbəti iki ilin ya "turbulent", ya da "turbulent" olacağını gözləyir. Növbəti 10 il ərzində respondentlərin 57%-i bu proqnozu dəstəkləyir.
• Ölkələr arasında geoiqtisadi qarşıdurma qlobal ticarətə, investisiyaya, təchizat zəncirlərinə və təbii sərvətlərə çıxışa əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Bundan əlavə, bu risk ötən il respondentlər arasında ən əhəmiyyətli risk olan dövlət silahlı münaqişələrini əvəz edib.
• Respondentlərin fikrincə, tarif müharibələri tammiqyaslı iqtisadi qarşıdurmaya çevrilə bilər. Tariflərdən əlavə, dünya liman blokadaları, əsas malların ixracına qoyulan məhdudiyyətlər, müqavilələrin ləğvi və kapital nəzarəti ilə üzləşə bilər.
Hesabatda dünyanı narahat edən əsas risklər sadalanıb, onlar aşağıdakılardır:
İqtisadiyyatın «silahlandırılması»: Tariflər, Sanksiyalar və Ticarət Müharibələri
Hesabatda qeyd olunur ki, geoiqtisadi qarşıdurmalar növbəti iki ildə ən böyük qlobal riskdir. Getdikcə daha çox ölkə iqtisadiyyatlarını silahlandırır - tariflər, ixrac qadağaları, investisiya məhdudiyyətləri və texnologiya tənzimləmələrini geosiyasi alətlər kimi tətbiq edir.
Bu tendensiya qlobal ticarətə və əməkdaşlığa ciddi zərər verə bilər. WEF-in icraçı direktoru Saadia Zahidi xəbərdarlıq edir ki, inflyasiya, bazar dəyişkənliyi və artan dövlət borcları qlobal iqtisadi tənəzzül riskini artırır. Hesabatı birgə dərc edən sığorta şirkəti «Marsh» indiki dövrü tək bir böhran kimi deyil, "çoxböhran anı" kimi təsvir edir. «Marsh» şirkətinin baş direktoru Con Doyl bildirib ki, "bu gün bizneslər bir-birini üst-üstə düşən çoxsaylı çətinliklərlə üzləşirlər - ticarət maneələrindən və ekstremal hava şəraitindən mədəni bölünmələrə və sürətli texnoloji pozuntulara qədər".
Dezinformasiya və qütbləşmə artmaqdadır
İkinci ən təcili qısamüddətli risk, xüsusən də onlayn dezinformasiyadır.
Sonrakı yerdə sosial parçalanma gəlir - inamsızlıq və qəbiləçilikdən qaynaqlanan ideoloji qruplar arasında genişlənən uçurum. Daha da irəli baxdıqda, bərabərsizlik ən çox əlaqəli problemə çevrilir və bütün digər risklərin əsasını təşkil edir və onları daha da ağırlaşdırır.
Süni intellekt: Sürətlə böyüyən risk
Süni intellekt ötən il risklər siyahısında 30-cu yerdə olsa da, süni intellekt sistemlərindəki uğursuzluqlar artıq uzunmüddətli qlobal təhdidlərin ilk 6-lığına yüksəlib. Burada əsas qorxu - Kütləvi iş yerlərinin itirilməsi, ixtisarlardır.
Süni intellekt insan işçilərini əvəz etdikcə, istehlak azala, sərvət fərqi genişlənə və ictimai narazılıq arta bilər - hətta bizneslər daha məhsuldar olsa belə. Bundan əlavə, hesabatda xəbərdarlıq edilir ki, süni intellekt və kvant hesablamasının kəsişməsi "insanların nəzarəti itirdiyi" gözlənilməz nəticələrə səbəb ola bilər.
Təbii Fəlakətlər: Rekord İtkilərin Altıncı İli
İqlimlə əlaqəli fəlakətlər tezliyə və xərclərə görə dominantlıq etməyə davam edir. 2025-ci ildə sığorta şirkətlərinin bu hadisələrə görə, 107 milyard dollardan çox ödəniş edəcəyi proqnozlaşdırılır ki, bu da ardıcıl altıncı ildir ki, 100 milyard dollarlıq həddi aşır. Doyl Kaliforniyadakı meşə yanğınlarını nümunə olaraq göstərərək qeyd etdi ki, sığorta tarifləri faktiki riski əks etdirməlidir və yeni texnologiyalar gələcək itkilərin azaldılmasına kömək etməlidir. O deyib: «Bu riskləri sığortalamaq istəyən investorlar və sığortaçılar var. Lakin tikinti standartları və texnologiyası inkişaf etməlidir». Hesabatda proqnozlaşdırılır ki, yaxın illərdə həddindən artıq istilər, quraqlıqlar, meşə yanğınları və digər hava hadisələri daha şiddətli və tez-tez baş verəcək.
Ətraf mühit məsələləri diqqəti itirirmi?
Maraqlıdır ki, çirklənmə, növlərin məhv olması və ekoloji çöküş kimi ətraf mühit məsələləri getdikcə azalır. Bu dəyişiklik son illərdə qlobal prioritetlərin nə qədər kəskin şəkildə dəyişdiyini göstərir.
Ekstremal hava hadisələri və ətraf mühitin çirklənməsi ilk on təhdid arasında qalır. Lakin, 2026-cı il hesabatında bu risklər 2025-ci il reytinqi ilə müqayisədə əhəmiyyətini itirir və arxa plana keçir.
On illik proqnoz fərqli bir mənzərəni göstərir: ekoloji risklər siyahının başında qalır. Növbəti onillikdə ən çox gözlənilən 10 təhlükəyə ekstremal hava hadisələri, biomüxtəlifliyin itirilməsi, ekosistemin dağılması, Yer sistemlərində kritik dəyişikliklər, təbii sərvətlərin qıtlığı və ətraf mühitin çirklənməsi daxildir. Lakin əsas qısamüddətli problem - geoiqtisadi qarşıdurma iqlim dəyişikliyindən sonra 19-cu yerdədir.
Nəticə: Dünyanın "İstəklilər Koalisiyasına" Ehtiyacı var. Hesabatda aydın şəkildə bildirilir: hökumətlər, bizneslər, elm adamları və vətəndaş cəmiyyəti dünyanın ən böyük təhdidləri ilə mübarizə aparmaq üçün birlikdə çalışmalıdırlar. Hesabatda deyilir ki, "İstəklilər koalisiyaları ən təcili qlobal problemlərimizə praktik həllər tapmaq üçün vacib olacaq".
