Böyük neft pullarının Azərbaycana daxil olduğu “qızıl onillik” (2005-2015-ci illər) həm də ölkənin avtomobil parkının sürətlə böyüməsilə yadda qaldı. 1990-2000-ci illərdə minik avtobillərinin sayı cəmi 27% (72 min ədəd) artaraq 332 min ədədə çatmışdı. FED.az xəbər verir ki, halbuki 2005-2015-ci illərdə artım 2.4 dəfə (650 min ədəd) olmaqla minik avtomobillərinin ümumi parkı 1.130 mln. ədədə çatdı. Əgər müqayisə aparılan ilk onillikdə ölkədə minik avtomobillərinin sayı hər il orta hesabla 7 min ədəd artmışdısa, 2005-2015-ci illər üzrə həmin göstərici 65 min ədəd təşkil edib. 2014-cü ildən sonra isə avtomobil parkının böyüməsi kəskin zəiflədi. Belə ki, 2014-cü illə müqayisədə 2018-ci ildə minik avtomobili parkının sayı cəmi 70 min ədəd artıb – hər il üzrə orta hesabla 17.5 min ədəd. Halbuki 2010-2014-cü illərdə hər il orta hesabla 70 min artmışdı – 4 ildə təxminən 300 min ədəd. Məqalədə məhz 2014-cü ildən sonra zəifləmə prosesinin mümkün səbəblərinə toxunulur.
Sona çatan ucuz dollar erası
Resurs pullarının iqtisadiyyatda doğurduğu mənfi fəsadlardan biri milli valyutanın baha olması, aparıcı xarici valyutaların ucuzluğu səbəbindən hər cür idxalın, eləcə də avtomobil idxalının hər kəs üçün sərfəli olması idi. Ucuz dollar potensialı olan yerli istehsalı məhv etsə də, ölkədə istehsalı olmayan tələbat mallarını idxal sayəsində sərfəli qiymətə əldə etməyə imkan yaradırdı. İdxal dəyəri 10 min dollar olan avtomobili almaq üçün istehlakçı hətta 8 min manatdan da az ödəyirdi. 2015-ci ildə manatın 2 dəfəyə yaxın dəyər itirməsi nəticəsində vəziyyət kökündən dəyişdi – istehlakçı artıq həmin avtomobil üçün manatla az qala 2 dəfə artıq pul saymalı oldu. Beləcə ucuz dollar erasının başa çatması ilə ucuz avtomobil idxalının sonu gəldi. 2014-cü ildə sıfır kilometr ən ucuz maşına 15-16 min manat saymalı olduğunuz halda, bu gün satış salonlarında analoji avtomobillərin qiyməti 24-25 min manatdan ucuz deyil.
Pisləşən sosial vəziyyət
Əhalinin gəlirlər statistikası nə qədər sübut etməyə çalışsa da ki, devalvasiya, onun doğurduğu yüksək inflyasiya, iqtisadi geriləmə əhalinin sosial vəziyyətinə ciddi təsir etməyib, milli hesablar statistikasının analizi fərqli mənzərəni ortaya qoyur. Bu statistikaya görə, 2015-ci ilə qədər hər il ev təsərrüfatlarının son istehlak xərclərini ödədikdən sonra orta hesabla 1.2-1.5 mlrd. manat intervalında qənaəti olurdu və həmin vəsaitlər yığıma yönəldilirdi (maliyyə və ya əmlak formasında). 2015-ci ildə vəziyyət qəfil dəyişdi. Milli hesablar statistikasına görə, əhalinin cari ildə əldə etdiyi gəlirlər onun son istehlak xərclərini qarşılamağa imkan vermədi, ona görə də ev təsərrüfatları öz zəruri ehtiyaclarını qarşılamaq üçün əvvəlki illərdə formalaşmış yığımlarına əl atmalı oldu. Nəticədə 2015-2016-cı illərdə nəinki ev təsərrüfatları cari dövrün gəlirləri hesabına qənaətə nail ola bildilər, əksinə 2 il ərzində 2 mlrd. manat əvvəlki dövrün yığımlarını cari istehlaka sərf etməyə məcbur qaldılar (2017 və 2018-ci illərin analoji statistikası hələlik açıqlanmayıb). Aydındır ki, insanların istər daşınar və daşınmaz əmlak, istərsə də maliyyə alətləri formasında yığımları məhz qənaət etmək imkanları olduğu dövrdə baş verir. Bir sözlə avtomobil parkında sürətli böyümənin qəfil dayanmasında ev təsərrüfatlarının maddi imkanlarının pisləşməsini bir amil kimi kənara qoymaq olmaz.
Avtokreditlərə məhdudiyyətlər
Devalvasiyadan ağır zərbə alan bank sektoruna daxil olan məhdudiyyətlərdən biri də istehlak kreditlərinin (borc yükünün gəlirə nisbəti, kreditin məbləğinin təminatın dəyərinə nisbəti və s.) ilk növbədə isə avtokreditlərlə bağlı kredit müraciətlərinin mümkün qədər az dəstəklənməsi ilə bağlı oldu. Yalnız bir fakta diqqət yetirmək kifayətdir ki, 2014-cü ilin sonuna ev təsərrüfatlarının götürdüyü kreditlərin məbləği 7.8 mlrd. manata yaxın idisə, artıq 2016-cı ilin axırlarında həmin göstərici 5.8 mlrd., 2017-cı ilin sonunda isə 4.6 mlrd. manata enmişdi. Hazırda isə ev təsərrüfatlarının ümumi kreditlərinin məbləği 5 mlrd. manat ətrafındadır.
Hələ 2017-ci ilin sentyabrında mediada dərc edilən bir araşdırmada qeyd edilirdi ki, böhrana qədər ölkədə alınan hər 100 yeni avtomobildən ən azı 70-i bank kreditləri ilə alınırdı. Halbuki, araşdırma aparılan dövrdə ölkədə hər 5-6 bankdan biri avtomobil kreditləri verməyə davam edirdi. Bir tərəfdən kreditləşmənin həcminin kəskin şəkildə azalması, digər tərəfdən istehlak kreditlərinə tətbiq edilən sərt məhdudiyyətlər avtoparkın böyüməsindəki kəskin azalmanın başqa bir səbəbi kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Yüksək vergilərin tətbiqi
2014-cü ildən başlayaraq Azərbaycan hökuməti avtomobil idxalına vergiləri davamlı olaraq artırıb və bu əsasən aksizlərin yüksəldilməsi vasitəsilə baş verib. Vergilər Məcəlləsinə istinadən iki müxtəlif nümunənin timsalında bunu daha aydın görmək olar:
-
2014-cü ilədək mühərrikin həcmi 2000 kubsantimetrədək olan avtomobilin idxalı üçün mühərrikin həcminin hər kubsantimetri üçün 0.15 manat aksiz vergisi ödənməli idi. 2014-cü ildə həmin məbləğ 0.20 manata, 2019-cu ildən isə 0.30 manata yüksəldildi. Yəni 5 ildə 2 dəfə artım var;
-
2014-cü ilədək mühərrikin həcmi 3000 kubsantimetrədək olan avtomobilin idxalı üçün 300 manat və əlavə olaraq mühərrikin həcminin 2001-3000 kubsantimetr hissəsinə görə kubsantimetri üçün 1 manat aksiz vergisi ödənməli idi. 2014-cü ildə həmin məbləğlər müvafiq olaraq 400 manata və 1.5 manata, 2019-cu ildən isə 600 manata və 5 manata yüksəldildi. 2013-cü ildə 3000 kubsantimetrədək olan avtomobilin idxalı üçün 1300 manat aksiz vergisi ödənməli idisə, hazırda 5600 manat məbləğ tələb edilir. Artım 4.5 dəfəyə yaxındır.
